De roeping van de heilige Mattheus

Stel je voor: je loopt een donkere kerk in Rome binnen en plotseling staar je oog in oog met een van de meest revolutionaire schilderijen ooit gemaakt. De roeping van de heilige Mattheus van Caravaggio werd in 1600 onthuld en sloeg het kunstpubliek met stomheid. Nooit eerder had een bijbelse scène zich zo direct, zo rauw en zo menselijk afgespeeld alsof het gewoon op straat had kunnen plaatsvinden.

In het kort

• Kunstenaar: Caravaggio
• Jaar: 1599–1600
• Techniek: Olieverf op doek
• Afmetingen: 322 × 340 cm
• Stroming: Barok
• Huidige locatie: San Luigi dei Francesi, Rome

Wat maakt dit werk onvergetelijk?

De roeping van de heilige Mattheus is geen gewoon altaarstuk. Caravaggio koos bewust voor een taverne in plaats van een hemelse omgeving. Christus verschijnt niet omgeven door engelenkoren, maar als een gewone man in een donkere ruimte. Dat was in 1600 ronduit schokkend.

Wat dit werk zo bijzonder maakt, is de twijfel. Mattheus wijst naar zichzelf alsof hij vraagt: mij? Bedoel je mij? Die ene, tijdloze menselijke reactie op een onverwachte roeping geeft het schilderij zijn emotionele kracht. Bovendien weten we nog steeds niet zeker welke figuur Mattheus precies is. Dat raadsel houdt de kijker alert en gefascineerd.

Caravaggio verbindt het heilige met het alledaagse op een manier die zijn tijdgenoten nooit hadden gedurfd. Daarin schuilt de onsterfelijke kracht van dit werk.

Historische context

Rond 1600 verkeerde de Rooms-Katholieke Kerk middenin de Contrareformatie. De Reformatie had haar positie ernstig verzwakt, en Rome reageerde met kunst als propagandawapen. Kerken moesten imposanter worden, schilderijen emotioneler en toegankelijker voor gewone gelovigen.

Caravaggio ontving de opdracht voor de Contarelli-kapel in San Luigi dei Francesi via kardinaal Francesco Maria Del Monte, zijn belangrijkste beschermheer. De kapel was gewijd aan de evangelist Mattheus, en Caravaggio mocht drie grote doeken leveren over diens leven. De roeping van de heilige Mattheus was het eerste paneel dat hij voltooide.

Tegelijkertijd brak Caravaggio met de heersende maniëristische stijl, die elegant maar emotioneel koel was. Hij introduceerde een ruwe, directe realisme die de kunstwereld voorgoed veranderde. Zijn werk paste perfect bij de geest van de Contrareformatie: betrokken, dramatisch en onmiskenbaar menselijk.

Symboliek en waar je op moet letten

Wanneer je voor de roeping van de heilige Mattheus staat, valt allereerst het licht op. Een smalle lichtstraal snijdt diagonaal door de duisternis, van rechts naar links. Dit is Caravaggios beroemde chiaroscuro: het scherpe contrast tussen licht en donker. Het licht volgt precies de hand van Christus en treft de gezichten aan de tafel een voor een.

Let vervolgens op de handgebaren. Christus strekt zijn arm uit op een manier die sterk lijkt op de hand van God in Michelangelo’s Schepping van Adam. Dat is geen toeval. Caravaggio plaatst Mattheus’ roeping bewust in dezelfde goddelijke categorie als de schepping van de mens.

Kijk ook naar de kleding van de figuren aan de tafel. Ze dragen zestiende-eeuwse kleding, eigentijds voor Caravaggios publiek. Christus en zijn begeleider Petrus dragen klassieke gewaden. Die mix van tijdperken benadrukt dat de roeping overal en altijd kan plaatsvinden.

Ten slotte: let op de munten op tafel. Mattheus is een tollenaar, een belastinginner die zijn rijkdom verzamelt. Die munten symboliseren de aardse wereld die hij straks zal achterlaten. Caravaggio stelt zo de vraag: wat geef jij op als je de roeping beantwoordt?

Over Caravaggio

Michelangelo Merisi da Caravaggio werd in 1571 geboren, vermoedelijk in Milaan of het gelijknamige stadje Caravaggio in de provincie Bergamo. Hij groeide op in turbulente tijden en verloor zijn vader op jonge leeftijd door de pest.

In Rome bouwde hij een reputatie op als een geniaal en gevaarlijk man tegelijk. Hij leverde meesterwerken voor de meest prestigieuze kerken, maar raakte ook voortdurend in gevechten en juridische problemen. In 1606 doodde hij een man bij een ruzie en vluchtte hij uit Rome. Hij stierf in 1610, slechts 38 jaar oud, onder mysterieuze omstandigheden.

Zijn artistieke nalatenschap is echter onvergankelijk. Caravaggio erfde het naturalisme van de Renaissance en duwde het naar extremen die zijn tijdgenoten ademloos maakten. Zijn gebruik van licht, schaduw en alledaagse figuren in religieuze contexten definieerde de barokke schilderkunst.

Nalatenschap en invloed

De roeping van de heilige Mattheus beïnvloedde tientallen generaties schilders. Rembrandt van Rijn leerde van Caravaggios lichtgebruik, al heeft hij de Nederlander waarschijnlijk nooit persoonlijk ontmoet. Kunstenaars als Artemisia Gentileschi, Peter Paul Rubens en Georges de La Tour volgden zijn voorbeeld enthousiast.

Bovendien leidde Caravaggios stijl tot een heel genre: het caravaggisme. Schilders door heel Europa, van Utrecht tot Napels, namen zijn dramatische contrasten en realistische figuurstelling over. Dat Utrechtse caravaggisme produceerde meesters als Hendrick ter Brugghen en Gerard van Honthorst.

Vandaag de dag trekken Caravaggios werken in San Luigi dei Francesi honderdduizenden bezoekers per jaar. De roeping van de heilige Mattheus wordt consequent gerangschikt als een van de meest invloedrijke schilderijen in de westerse kunstgeschiedenis.

Waar je het werk nu kunt zien

De roeping van de heilige Mattheus hangt in de Contarelli-kapel van de kerk San Luigi dei Francesi, gelegen op het Piazza di San Luigi de’ Francesi in Rome, op loopafstand van de Piazza Navona. De kerk is vrij toegankelijk, al wordt een kleine bijdrage op prijs gesteld.

Praktische tips voor je bezoek: ga ’s ochtends vroeg of laat op de middag, wanneer het minder druk is. De kapel heeft beperkte verlichting; gooi een muntje in de lichtmachine om de schilderijen goed te kunnen bekijken. Neem ook de tijd voor de twee andere Caravaggio-doeken in dezelfde kapel: De martelaarschap van de heilige Mattheus en De inspiratie van de heilige Mattheus.

In de buurt vind je bovendien het Palazzo Doria Pamphilj en de Pantheon, allebei op slechts enkele minuten lopen. Combineer je bezoek voor een onvergetelijke kunstreis door het hart van Rome.

Veelgestelde vragen

Wie is Mattheus op het schilderij?

Kunsthistorici zijn het er nog altijd niet over eens. De meeste experts denken dat Mattheus de man is die naar zichzelf wijst aan het midden van de tafel, maar sommigen wijzen op de oudere man links die naar de munten buigt.

Waarom is De roeping van de heilige Mattheus zo belangrijk?

Het schilderij revolutioneerde de religieuze kunst door bijbelse scènes in alledaagse, realistische omgevingen te plaatsen. Daarmee maakte Caravaggio sacrale verhalen direct herkenbaar en emotioneel raakbaar voor gewone mensen.

Is het schilderij vrij toegankelijk?

Ja, San Luigi dei Francesi is een actieve kerk en gratis te bezoeken. Tijdens vieringen kan de toegang tot de Contarelli-kapel tijdelijk beperkt zijn, dus check vooraf de openingstijden.

Wat betekent het licht in het schilderij?

Het licht symboliseert de goddelijke genade die Mattheus bereikt. Caravaggio gebruikt licht niet alleen technisch, maar ook theologisch: het is de letterlijke aanwezigheid van het goddelijke in een donkere wereld.

Heeft Caravaggio meer werken in Rome?

Absoluut. Naast de drie Mattheus-schilderijen in San Luigi dei Francesi vind je zijn werk onder andere in de Santa Maria del Popolo, de Santa Maria della Vittoria en de Galleria Borghese.

Ben je nieuwsgierig geworden naar meer meesterwerken van de barok? Verken dan onze andere artikelen over Caravaggio en zijn tijdgenoten op deze site en ontdek hoe één penseel de hele kunstgeschiedenis kan veranderen.

Afbeelding: The Calling of Saint Matthew – Caravaggio (1600). Licentie: Public Domain. Bron: Wikimedia Commons.