De derde mei 1808

Stel je voor: een schilder vraagt de nieuwe regering zelf om opdracht te geven voor zijn eigen werk. Dat is precies wat Francisco Goya deed in 1814, en het resultaat was De derde mei 1808 — een doek dat oorlog voorgoed een menselijk gezicht gaf.

In het kort

• Kunstenaar: Francisco Goya
• Jaar: 1814
• Techniek: Olieverf op doek
• Afmetingen: 268 × 347 cm
• Stroming: Romantiek
• Huidige locatie: Prado, Madrid

Wat maakt dit werk onvergetelijk?

De meeste oorlogsschilderijen uit die tijd verheerlijkten helden en overwinningen. De derde mei 1808 doet precies het tegenovergestelde. Goya plaatst geen generaal op een paard in het middelpunt van de scène. In plaats daarvan zien we een anonieme man in een wit hemd, armen wijd uitgespreid, die de loop van Franse geweren tegemoet treedt.

Dat is de kern van wat dit werk zo revolutionair maakt: het slachtoffer is de held. Goya weigert de oorlog te romantiseren. Hij toont angst, chaos en dood zonder enige verhulling. Daarmee breekt hij volledig met de klassieke traditie van zijn tijd en opent hij een deur die latere kunstenaars nooit meer zouden sluiten.

Bovendien schiep Goya dit meesterwerk niet kort na de gebeurtenissen, maar zes jaar later, in 1814. Die afstand maakte zijn blik nog scherper en zijn aanklacht nog zwaarder.

Historische context

Op 2 mei 1808 kwamen de inwoners van Madrid in opstand tegen de Franse bezetting onder Napoleon Bonaparte. De reactie was meedogenloos. In de nacht van 2 op 3 mei executeerden Franse soldaten tientallen Spanjaarden op de heuvel van de Montaña del Príncipe Pío, vlakbij Madrid. Dit waren gewone burgers, geen soldaten.

Deze gebeurtenissen luidden het begin in van de Peninsulaire Oorlog, een bloedige strijd die tot 1814 zou duren. Toen koning Ferdinand VII de troon hersteeg na de verdrijving van de Fransen, wendde Goya zich tot de nieuwe voorlopige regering. Hij stelde zelf voor om de Spaanse weerstand te vereeuwigen op doek. De regering stemde in, en Goya ging aan het werk.

Europa stond op dat moment aan het begin van de Romantiek. Kunstenaars begonnen emotie, individuele beleving en morele urgentie centraal te stellen. Goya sloot daar naadloos bij aan — maar ging tegelijk veel verder dan zijn tijdgenoten. Waar anderen nog dramatiek uitbeeldden, toonde hij rauw realisme.

Symboliek en waar je op moet letten

Sta je voor De derde mei 1808, let dan allereerst op het licht. Een grote, vierkante lantaarn staat op de grond en werpt een hard, geel schijnsel op de figuren. Alles rechts van de lantaarn — de schutters — valt in duisternis. Alles links — de slachtoffers — staat in vol licht. Goya gebruikt licht hier als moreel oordeel.

Kijk vervolgens naar de centrale figuur. Zijn armen zijn wijd gespreid, een duidelijke verwijzing naar de kruisiging van Christus. Zijn rechterhand draagt zelfs een stigmaachtige wond. Goya verheft de anonieme Spanjaard zo tot een soort martelaar voor zijn volk.

De Franse soldaten zijn opvallend genoeg naamloos en gezichtsloos. Hun ruggen vormen een eenduidige, mechanische rij. Dat is een bewuste keuze: de executeurs zijn een systeem, geen mensen. De slachtoffers daarentegen tonen een heel palet aan emoties — angst, ongeloof, gebed en berusting.

Let ook op de kleuren. Het witte hemd van de centrale figuur springt eruit te midden van de donkere massa. Wit staat hier voor onschuld. En de grond? Die is al roodbruin gekleurd van het bloed van eerder geëxecuteerden. De dood is hier geen moment, maar een voortdurend proces.

Over Francisco Goya

Francisco José de Goya y Lucientes werd geboren op 30 maart 1746 in Fuendetodos, een klein dorp in Aragón. Hij groeide uit tot de hofkunstenaar van de Spaanse koningen Karel III en Karel IV. Zijn vroege werk was licht, kleurrijk en decoratief. Niemand had kunnen voorspellen wat er zou komen.

Rond 1792 werd Goya ernstig ziek. Hij overleefde de ziekte, maar verloor volledig zijn gehoor. Die ingrijpende ervaring veranderde zijn blik op de wereld. Zijn werk werd donkerder, indringender en persoonlijker. De Peninsulaire Oorlog versterkte dat proces nog verder.

Goya stierf op 16 april 1828 in Bordeaux, op 82-jarige leeftijd. Hij liet een oeuvre na dat loopt van charmante tapijtkartonen tot de huiveringwekkende Zwarte Schilderijen. Als voorloper van het impressionisme, expressionisme en de moderne kunst is zijn invloed tot op de dag van vandaag niet te overschatten.

Nalatenschap en invloed

De derde mei 1808 veranderde definitief hoe kunstenaars over oorlog nadenken. Édouard Manet kende het werk goed toen hij in 1867 zijn Executie van keizer Maximiliaan schilderde — de compositie is bijna identiek. Pablo Picasso verwees ernaar bij het maken van Guernica in 1937, een ander monument van oorlogsgruwel.

Buiten de schilderkunst inspireerde het werk fotografen, filmmakers en schrijvers. Het toont aan dat kunst een politieke daad kan zijn, een getuigenis voor de geschiedenis. Vandaag beschouwen kunsthistorici dit doek als een van de eerste moderne oorlogsbeelden ter wereld — een genre dat pas in de twintigste eeuw volledig zou opbloeien.

In Spanje heeft het werk de status van nationaal geheugen. Het belichaamt het Spaanse verzet en de prijs die gewone mensen voor vrijheid betaalden.

Waar je het werk nu kunt zien

Het schilderij hangt permanent in het Museo del Prado in Madrid, in zaal 064. Het Prado is geopend van maandag tot en met zaterdag van 10:00 tot 20:00 uur, op zondag en feestdagen van 10:00 tot 19:00 uur. Reserveer je toegangsbewijs van tevoren via de website van het museum om wachtrijen te vermijden.

Tip: bezoek het werk samen met het bijbehorende pendant De tweede mei 1808, dat vlakbij hangt. Samen vertellen de twee doeken het volledige verhaal van die dramatische dagen. In hetzelfde museum kun je ook Goya’s Naakte Maja en zijn Zwarte Schilderijen bewonderen — een bezoek van minstens een halve dag is dan ook zeker aan te raden.

Het Prado ligt centraal in Madrid, op loopafstand van het Retiropark en vlak naast het Reina Sofía-museum, waar Picasso’s Guernica hangt. Een perfecte combinatie voor wie de lijn van Goya naar de twintigste-eeuwse kunst wil volgen.

Veelgestelde vragen

Waarom schilderde Goya De derde mei 1808 pas in 1814?

Tijdens de Franse bezetting was het te gevaarlijk om openlijk kritiek op Napoleon te uiten. Pas na de bevrijding van Spanje en de terugkeer van koning Ferdinand VII had Goya de vrijheid én de politieke steun om dit werk te maken.

Wie is de man in het witte hemd?

Zijn identiteit is onbekend. Goya koos bewust voor een anonieme figuur om hem tot symbool te maken van alle Spaanse burgers die tijdens de bezetting hun leven verloren.

Is De derde mei 1808 een Romantisch schilderij?

Formeel valt het binnen de Romantiek, maar Goya gaat verder dan die stroming. Hij combineert emotionele intensiteit met een haast journalistieke eerlijkheid die de Romantiek overstijgt en de moderne kunst aankondigt.

Hoe groot is het schilderij eigenlijk?

Het doek meet 268 bij 347 centimeter. Die indrukwekkende afmeting zorgt ervoor dat de figuren bijna op ware grootte zijn afgebeeld, wat de emotionele impact enorm vergroot.

Heeft het werk invloed gehad op andere kunstenaars?

Zeker. Édouard Manet en Pablo Picasso lieten zich beiden direct door dit werk inspireren. Ook in de fotografie en het filmische beeld van oorlog is de schaduw van De derde mei 1808 nog steeds zichtbaar.

Wil je meer ontdekken over de meesterwerken die de kunstgeschiedenis hebben veranderd? Bekijk dan ook onze artikelen over andere werken van Goya en zijn tijdgenoten — je vindt ze via de kunstenaarspagina en de stromingenpagina op deze site. Laat je verder verrassen!

Afbeelding: The Third of May 1808 – Francisco Goya (1814). Licentie: Public Domain. Bron: Wikimedia Commons.