Drie Schoonheden van het Heden

Stel je voor: drie vrouwen die in de jaren negentig van de achttiende eeuw zo beroemd waren in Japan dat hun gezichten op massaal gedrukte prenten verschenen — de vroegmoderne versie van een celebrity-magazine. Precies dat is Drie Schoonheden van het Heden, het iconische werk van Utamaro uit 1793, dat tot op de dag van vandaag mensen de adem beneemt.

In het kort

• Kunstenaar: Kitagawa Utamaro
• Jaar: 1793
• Techniek: Nishiki-e kleurenhoutsnede (ukiyo-e prent)
• Afmetingen: Onbekend
• Stroming: Ukiyo-e
• Huidige locatie: Museum of Fine Arts, Boston

Wat maakt dit werk onvergetelijk?

Drie Schoonheden van het Heden is geen gewoon portret. Utamaro bracht drie echte, herkenbare vrouwen samen in één compositie — iets wat in zijn tijd uitzonderlijk gedurfd was. Het publiek kende deze vrouwen bij naam: de geisha Tomimoto Toyohina en de theehuisbedienden Naniwaya Kita en Takashima Hisa.

Daardoor voelde dit werk voor tijdgenoten als een directe blik in hun eigen leefwereld. Geen mythologische godinnen, geen abstracte schoonheidsidealen — maar echte mensen van vlees en bloed, vereeuwigd in verfijnde drukkunst. Dat is wat Drie Schoonheden van het Heden zo bijzonder maakt: het combineert artistieke meesterlijkheid met de allure van bekendheid.

Bovendien toont het werk Utamaro op het hoogtepunt van zijn kunnen. De driehoekige compositie waarin de drie profielen samenkomen, getuigt van een geometrisch gevoel dat in de westerse schilderkunst pas later systematisch werd toegepast. Verrassend modern, zelfs nu.

Historische context

Japan bevond zich in de jaren 1792–1793 midden in de Kansei-periode, een tijd van politieke hervormingen onder shogun Matsudaira Sadanobu. De overheid probeerde de moraal te verstrakken en luxe te beperken. Toch bloeide de populaire cultuur in steden als Edo — het huidige Tokio — ongekend sterk.

Ukiyo-e, letterlijk „afbeeldingen van de vlietende wereld”, was daarbinnen een fenomeen. Prenten als Drie Schoonheden van het Heden werden in grote oplagen gedrukt en waren betaalbaar voor gewone stadsbewoners. Ze circuleerden als nieuwsbladen en modebijlagen tegelijk. Iedereen kon zich een prent veroorloven, en iedereen wilde weten wie deze beroemde vrouwen waren.

Utamaro pikte in op deze cultuur van beroemdheid en maakte er kunst van het hoogste niveau van. Zijn werk viel dan ook op bij internationale handelaars. Later, in de negentiende eeuw, zouden zijn prenten Europa bereiken en een revolutie in de westerse kunst ontketenen.

Symboliek en waar je op moet letten

Als je Drie Schoonheden van het Heden voor je hebt, let dan allereerst op de compositie. De drie gezichten vormen samen een subtiele driehoek, waardoor het oog voortdurend rondgaat tussen de vrouwen. Geen van hen domineert — ze zijn gelijkwaardig, elk even aantrekkelijk als de ander.

Kijk vervolgens naar de lijnen van de gezichten en hals. Utamaro schilderde niet zozeer realistisch als wel idealistisch: de lange, elegante halzen en kleine monden zijn bewuste stijlkeuzes die vrouwelijkheid en verfijning uitdrukken. Toch zijn de profielen individueel genoeg om de drie vrouwen te onderscheiden.

De kleuren zijn terughoudend maar doordacht. Warme tonen in de huid, subtiele patronen in de kledij — elk detail in de kimono vertelt iets over de status en persoonlijkheid van de draagster. Let ook op de haaraccessoires: die waren in het Japan van die tijd een direct statussymbool.

Ten slotte verdient de achtergrond aandacht. Die is bewust neutraal gehouden, zodat de drie vrouwen volledig de aandacht trekken. Er is geen afleiding, geen decor — alleen de schoonheid van de figuren zelf.

Over Kitagawa Utamaro

Kitagawa Utamaro werd rond 1753 geboren in Japan en overleed in 1806. Hij groeide op in Edo en ontwikkelde zich tot een van de meest invloedrijke ukiyo-e-kunstenaars aller tijden. Zijn specialiteit was het vrouwenportret, het zogeheten bijin-ga: afbeeldingen van schone vrouwen.

Utamaro werkte nauw samen met uitgever Tsutaya Jūzaburō, die zijn talent vroeg herkende. Samen produceerden zij reeksen prenten die de grenzen van het genre verlegden. Utamaro experimenteerde met close-ups van gezichten — een techniek die destijds vernieuwend was — en met psychologische diepgang in zijn portretten.

Zijn roem was echter niet zonder gevaar. In 1804 werd hij door de shogunale autoriteiten gearresteerd vanwege een prent die politiek gevoelig lag. Hij stierf twee jaar later, gebroken maar niet vergeten. Zijn nalatenschap bleek onverwoestbaar.

Nalatenschap en invloed

Drie Schoonheden van het Heden is een sleutelwerk in de geschiedenis van de wereldwijde kunstuitwisseling. Toen Japanse prenten in de tweede helft van de negentiende eeuw Europa bereikten, sloegen ze in als een bom. Kunstenaars als Edgar Degas, Claude Monet en Vincent van Gogh raakten gefascineerd door de vlakke kleurvlakken, de ongewone perspectieven en de elegante lijnen van ukiyo-e.

Dit fenomeen, bekend als het japonisme, veranderde de westerse kunst voorgoed. Utamaro’s compositorische keuzes — waaronder de driehoeksopbouw die ook in Drie Schoonheden van het Heden zichtbaar is — inspireerden generaties kunstenaars. Bovendien legde het werk de basis voor een modern begrip van celebrity-cultuur in de beeldende kunst.

Vandaag de dag is Drie Schoonheden van het Heden een geliefd onderwerp in academische kringen en tentoonstellingen wereldwijd. Het werk herinnert ons eraan dat populaire cultuur en hoge kunst nooit strikt gescheiden zijn geweest.

Waar je het werk nu kunt zien

Drie Schoonheden van het Heden bevindt zich in de collectie van het Museum of Fine Arts in Boston, Massachusetts, Verenigde Staten. Dit museum herbergt een van de rijkste collecties Japanse kunst buiten Japan, met duizenden ukiyo-e prenten.

Praktische tips voor een bezoek: het museum is gelegen aan 465 Huntington Avenue en goed bereikbaar via de metro (groene lijn, halte Museum of Fine Arts). Plan minstens een halve dag voor de Japanse vleugel alleen al. De collectie is indrukwekkend groot.

Combineer je bezoek met andere hoogtepunten in het museum, zoals de uitgebreide collectie Aziatische keramiek en de prenten van Hiroshige en Hokusai. Zo krijg je een volledig beeld van de ukiyo-e-traditie waar Utamaro zo’n centrale rol in speelde.

Veelgestelde vragen

Wie zijn de drie vrouwen in Drie Schoonheden van het Heden?

De drie afgebeelde vrouwen zijn de geisha Tomimoto Toyohina en de theehuisbedienden Naniwaya Kita en Takashima Hisa. Zij waren in het Edo van de late achttiende eeuw echte beroemdheden.

Welke techniek gebruikte Utamaro voor deze prent?

Utamaro gebruikte de nishiki-e-techniek: een verfijnde vorm van meerkleurige houtsnede waarbij verschillende houtblokken voor verschillende kleuren worden ingezet. Het resultaat is een rijk gelaagde, veelkleurige prent.

Waarom is deze prent zo belangrijk in de kunstgeschiedenis?

Drie Schoonheden van het Heden combineert innovatieve compositie met een vroeg voorbeeld van celebrity-cultuur in de beeldende kunst. Bovendien beïnvloedde het werk via het japonisme grote westerse meesters als Degas en Van Gogh.

Is Drie Schoonheden van het Heden te zien in een museum?

Ja, de prent behoort tot de collectie van het Museum of Fine Arts in Boston. Controleer vóór je bezoek of het werk op dat moment tentoongesteld wordt, want prenten worden vanwege hun gevoeligheid voor licht wisselend getoond.

Wat betekent ukiyo-e?

Ukiyo-e betekent letterlijk „afbeeldingen van de vlietende wereld”. Het verwijst naar de vergankelijke genoegens van het leven — entertainment, mooie vrouwen, acteurs en natuur — zoals die werden weergegeven in Japanse houtsneden van de zeventiende tot negentiende eeuw.

Raak je niet los van de wereld van Utamaro en de ukiyo-e? Verken dan ook onze andere artikelen over Japanse prenten en de kunstenaars die de wereld voor altijd veranderden. Er valt nog zoveel moois te ontdekken!

Afbeelding: Three Beauties of the Present Day – Kitagawa Utamaro (1793). Licentie: Public Domain. Bron: Wikimedia Commons.