Gwiaździsta noc nad Rodanem

Van Gogh malował ten obraz w nocy, na brzegu rzeki, przy świecach przymocowanych do kapelusza. To nie anegdota — opisał to w liście do siostry. Efekt jest widoczny: gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy na płótnie stoi dokładnie tam, gdzie stał nad Rodanem we wrześniu 1888 roku. Malarz miał go przed sobą, nie w pamięci.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Vincent van Gogh (1853–1890)
• Rok: wrzesień 1888, Arles
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 72,5 × 92 cm
• Nurt: postimpresjonizm
• Obecna lokalizacja: Musée d’Orsay, Paryż

Co czyni ten obraz tak wyjątkowym?

Większość malarzy nocnych scen pracowała w pracowni, z pamięci. Van Gogh wychodził w ciemność ze sztalugą.

W liście do siostry Willeminy opisał metodę: świece przypięte do ronda kapelusza i do sztalugi, żeby widzieć paletę. Pisał też, że kolory dobrane w takich warunkach wychodzą inaczej, niż przewidywał — i że to go właśnie interesuje.

Obraz jest wyjątkowy z trzech powodów naraz. To studium dwóch rodzajów światła w jednej kompozycji: gwiazd i świeżo zainstalowanych latarni gazowych na nabrzeżu. To wierny zapis konkretnego nieba — Wielka Niedźwiedzica jest na swoim miejscu. I wreszcie: na pierwszym planie są ludzie, co u Van Gogha w pejzażach zdarza się rzadko.

Warto dodać, że ta para nie jest anonimowa w zamyśle. Van Gogh pisał o niej jako o „zakochanych” i umieścił ją świadomie. W liście do Theo określił obraz jako połączenie gwiaździstego nieba z miłością.

Prawdziwe miejsce i prawdziwa noc

Ten obraz da się zlokalizować co do metra.

Van Gogh malował z Quai de la Gare w Arles, kilka minut spacerem od Żółtego Domu przy Place Lamartine, który wynajmował od maja 1888 roku. Patrzył w kierunku zachodnim, na drugi brzeg Rodanu.

Światła na nabrzeżu to gazowe latarnie — nowość, którą Arles zainstalowało niedługo wcześniej. Van Gogh wspominał o nich w listach jako o czymś, co zmieniło wygląd miasta nocą.

Gwiazdozbiór jest odwzorowany dokładnie, choć z jedną osobliwością: Wielka Niedźwiedzica widnieje nad południowym horyzontem, gdzie w rzeczywistości znajdować się nie może. Van Gogh przeniósł ją w kompozycję, zachowując układ gwiazd, ale nie ich położenie na niebie.

Miejsce, z którego malował, wciąż istnieje. W Arles ustawiono tam tablicę z reprodukcją.

Kontekst historyczny

Rok 1888 był dla Van Gogha przełomowy. W lutym przeniósł się z Paryża do Arles, szukając mocniejszego światła i taniego życia. Planował stworzyć tam wspólnotę artystów.

Wrzesień, w którym powstał ten obraz, był miesiącem intensywnym. W tym samym czasie malował „Taras kawiarni w nocy” — również scenę nocną, również w plenerze. Oba obrazy są częścią tego samego eksperymentu: sprawdzenia, czy noc da się namalować kolorem, bez czerni.

Miesiąc później przyjechał Gauguin. Ich wspólne życie w Żółtym Domu skończyło się w grudniu kryzysem i okaleczeniem ucha.

Van Gogh wysłał ten obraz na Salon Niezależnych w Paryżu w 1889 roku, razem z „Irysami”. Krytyka go nie zauważyła.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Wielka Niedźwiedzica. Siedem gwiazd w charakterystycznym układzie, w górnej części nieba. Rozpoznasz je od razu — to ten sam kształt, który widać z polskiego ogrodu.

Odbicia latarni. Ciągną się po wodzie długimi, pionowymi smugami. Van Gogh nałożył je grubo, niemal rzeźbiarsko. Z bliska widać, że farba ma fakturę.

Dwa rodzaje żółci. Gwiazdy są chłodne i białawe, latarnie ciepłe i pomarańczowe. To rozróżnienie jest w obrazie konsekwentne i dobrze widoczne na żywo.

Para na pierwszym planie. Stoją blisko siebie, ale są malutcy w stosunku do nieba. Van Gogh nazwał ich zakochanymi; widz może w tym zobaczyć czułość albo kruchość.

Łodzie przy brzegu. Po lewej stronie, ledwie zaznaczone. Nadają skalę całej scenie.

Brak czerni. To najważniejsze. Noc jest zbudowana z granatu, kobaltu i ciemnej zieleni. Van Gogh pisał, że noc jest bogatsza w kolor niż dzień, i tutaj tego dowodzi.

O Vincencie van Goghu

Vincent van Gogh urodził się 30 marca 1853 roku w Zundert w Holandii. Zanim został malarzem, pracował jako handlarz dzieł sztuki, nauczyciel i kaznodzieja. Za pędzel wziął się około dwudziestego siódmego roku życia.

W Arles był niezwykle płodny — w ciągu piętnastu miesięcy namalował ponad dwieście obrazów.

Warto sprostować rozpowszechnione twierdzenie, że sprzedał za życia tylko jeden obraz. Czerwona winnica, kupiona przez Annę Boch, to sprzedaż najbardziej znana, ale Muzeum Van Gogha dokumentuje również inne transakcje. Był porażką handlową, ale nie absolutną.

Zmarł 29 lipca 1890 roku w Auvers-sur-Oise, dwa dni po postrzale. Miał trzydzieści siedem lat.

Dwie gwiaździste noce

Ten obraz bywa mylony ze słynniejszą „Gwiaździstą nocą” z nowojorskiej MoMA. Różnice są zasadnicze.

	Nad Rodanem (1888)	Gwiaździsta noc (1889)
Miejsce	Arles, brzeg rzeki	Saint-Rémy, zakład psychiatryczny
Metoda	w plenerze, nocą	w pracowni, za dnia, z pamięci
Niebo	odwzorowane	wyobrażone, wirujące
Krajobraz	rzeczywisty	wioska wymyślona
Muzeum	Musée d’Orsay, Paryż	MoMA, Nowy Jork

Ta z Arles jest zapisem. Ta z Saint-Rémy jest wizją. Dzieli je dziewięć miesięcy i załamanie psychiczne.

Dziedzictwo i wpływ

Śmiała paleta i emocjonalna intensywność Van Gogha wpłynęły na fowistów i ekspresjonistów. Matisse i Derain przyznawali się do tego długu wprost.

Ten konkretny obraz pozostaje w cieniu swojej słynniejszej siostry, co ma swoją zaletę: przed nim w Orsay zwykle da się stanąć, podczas gdy przed wersją z MoMA trzeba się przeciskać.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz wisi w Musée d’Orsay przy Quai Anatole France w Paryżu, w dawnym dworcu kolejowym z 1900 roku.

• Muzeum jest zamknięte w poniedziałki. Godziny i ceny sprawdź przed wyjazdem na oficjalnej stronie — zmieniały się kilkakrotnie.
• Bilet kupuj online. Kolejki bywają długie, szczególnie latem.
• Kolekcja impresjonistów i postimpresjonistów jest na najwyższym piętrze. Zacznij od góry, jeśli zależy ci przede wszystkim na Van Goghu.
• Podejdź blisko. Impast jest w tym obrazie połową rzeczy — odbicia latarni są nałożone tak grubo, że rzucają własne cienie.

W tym samym muzeum zobaczysz też trzecią wersję „Sypialni w Arles” — tę najmniejszą, malowaną dla matki i siostry — oraz „Portret doktora Gacheta” i autoportret z 1889 roku.

Kilkanaście minut spacerem jest Musée de l’Orangerie z „Liliami wodnymi” Moneta, a po drugiej stronie Sekwany Luwr.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się ten obraz od słynnej „Gwiaździstej nocy”?

Ten powstał w 1888 roku w Arles, w plenerze, i odwzorowuje rzeczywisty widok z brzegu Rodanu. Wersja z 1889 roku powstała w zakładzie w Saint-Rémy, w pracowni, z pamięci, i przedstawia wyobrażony krajobraz z wirującym niebem. Pierwszy jest w Paryżu, drugi w Nowym Jorku.

Czy Van Gogh naprawdę malował nocą przy świecach?

Tak. Opisał to w liście do siostry Willeminy: świece przymocowane do kapelusza i do sztalugi, żeby widzieć paletę. Ten obraz i „Taras kawiarni w nocy” powstały w ten sposób.

Jakie gwiazdy widać na obrazie?

Wielką Niedźwiedzicę, odwzorowaną wiernie co do układu. Van Gogh przesunął ją jednak w kompozycji — na płótnie znajduje się nad południowym horyzontem, gdzie w rzeczywistości być nie może.

Gdzie dokładnie powstał?

Na Quai de la Gare w Arles, kilka minut spacerem od Żółtego Domu przy Place Lamartine. Miejsce jest dziś oznaczone tablicą z reprodukcją.

Co oznacza para na pierwszym planie?

Van Gogh określił ich w liście jako zakochanych i traktował obraz jako połączenie gwiaździstego nieba z motywem miłości. Ich niewielka skala wobec nieba pozostawia jednak miejsce na inne odczytanie.

Ile jest wart ten obraz?

Należy do zbiorów państwowych i nie jest na sprzedaż. Wycena byłaby czysto spekulatywna.

Jeśli ten obraz cię poruszył, poznaj pozostałe nocne prace Van Gogha z Arles — „Taras kawiarni w nocy”, namalowany w tym samym miesiącu i tą samą metodą, oraz „Gwiaździstą noc” z Saint-Rémy, powstałą rok później w zupełnie innych okolicznościach.

Zdjęcie: Gwiaździsta noc nad Rodanem – Vincent van Gogh (1888). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.