Matka Whistlera

Anna Whistler nie była pierwszym wyborem. Sesja miała się odbyć z inną modelką, która się nie stawiła. Matka artysty zastąpiła ją — początkowo pozując na stojąco. Nie wytrzymała długo; miała sześćdziesiąt siedem lat. Whistler przyniósł krzesło i przemalował całą kompozycję. Najsłynniejszy amerykański portret powstał z improwizacji i zmęczenia.

Najważniejsze fakty

• Artysta: James McNeill Whistler (1834–1903)
• Tytuł właściwy: Arrangement in Grey and Black No. 1: Portrait of the Artist’s Mother
• Rok: 1871
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 144,3 × 162,4 cm
• Nurt: estetyzm, na pograniczu realizmu
• Lokalizacja: Musée d’Orsay, Paryż

Co czyni ten obraz wyjątkowym?

Tytuł mówi wszystko o zamiarze autora. Arrangement in Grey and Black — układ w szarościach i czerni. Whistler nazywał swoje obrazy jak utwory muzyczne: nokturny, symfonie, harmonie. Chciał, żeby patrzono na kolor i kompozycję, nie na osobę.

Wyraził to wprost: publiczność może interesować się tym, kim jest ta kobieta, ale jego jako malarza interesuje wyłącznie układ tonów.

Paradoks polega na tym, że nikt go nie posłuchał. Obraz zbudowany na chłodnej teorii stał się najbardziej sentymentalnym wizerunkiem w amerykańskiej kulturze.

Kompozycja jest radykalnie zredukowana. Prostokąty: rama grafiki, kotara, listwa podłogowa, sylwetka postaci. Nic nie jest po przekątnej. Wszystko trzyma się pionów i poziomów.

Co naprawdę wisi na ścianie

To detal, który wiele mówi o artyście.

Grafika za plecami matki to Black Lion Wharf — akwaforta samego Whistlera z cyklu poświęconego Tamizie, wykonana w 1859 roku. Przedstawia nabrzeże londyńskie z robotnikami i magazynami.

Whistler umieścił własne dzieło we własnym obrazie. To jednocześnie podpis i deklaracja: obok wizerunku matki wisi widok brudnego portu.

Po lewej stronie widać brzeg kotary z delikatnym wzorem kropek. To element japonizujący — Whistler kolekcjonował japońskie drzeworyty i przenosił ich płaskość do własnego malarstwa.

Kontekst historyczny

Rok 1871. Whistler mieszkał w Londynie, w Chelsea nad Tamizą, a od 1864 roku dzielił dom z matką.

Anna McNeill Whistler przyjechała do Anglii uciekając przed wojną secesyjną. Była surową prezbiterianką z Południa, a jej obecność wymusiła na synu zmianę trybu życia — kochanka musiała się wyprowadzić.

W sztuce trwał przełom. Impresjoniści szykowali pierwszą wystawę, akademizm tracił autorytet. Whistler stał osobno: nie był impresjonistą, nie był realistą, a swoją teorię „sztuki dla sztuki” formułował wbrew obu obozom.

Gdy obraz trafił na wystawę Królewskiej Akademii w 1872 roku, komisja chciała go odrzucić. Przyjęto go po interwencji jednego z członków jury, sir Williama Boxalla, który zagroził rezygnacją. Powieszono go jednak wysoko i w złym miejscu.

Krytyka była chłodna. Dla Anglików obraz był dziwaczny i pozbawiony wykończenia.

Lombard, proces i bankructwo

Historia tego obrazu przez następne lata jest historią finansowej katastrofy.

W 1878 roku Whistler wytoczył proces Johnowi Ruskinowi, najważniejszemu krytykowi epoki, który napisał o innym jego obrazie, że artysta ciska publiczności farbę w twarz i żąda za to pieniędzy.

Whistler wygrał — i przegrał. Sąd przyznał mu odszkodowanie w wysokości jednego farthinga, najmniejszej monety w obiegu, bez zwrotu kosztów. Koszty procesu go zrujnowały.

W 1879 roku ogłosił bankructwo. „Matkę” oddał do lombardu.

Obraz wykupiono i w 1891 roku kupiło go państwo francuskie dla Musée du Luxembourg — muzeum sztuki współczesnej. Cena wyniosła cztery tysiące franków, kwotę skromną jak na dzieło tej rangi.

Był to pierwszy obraz Whistlera w publicznej kolekcji. Kupiła go Francja, nie Ameryka ani Anglia. Do Musée d’Orsay trafił dopiero w 1986 roku, wraz z całą kolekcją XIX wieku.

Jak stał się symbolem macierzyństwa

To najciekawszy zwrot w historii tego dzieła.

W latach trzydziestych XX wieku, w środku wielkiego kryzysu, obraz wyjechał na tournée po Stanach Zjednoczonych. Obejrzało go około dwóch milionów ludzi. W czasach powszechnej biedy wizerunek starej kobiety w czerni okazał się czymś, z czym Amerykanie się utożsamili.

W 1934 roku poczta amerykańska wydała znaczek z tym motywem, opatrzony napisem o pamięci i czci dla matek Ameryki. Whistler nie miałby na to wpływu — i prawdopodobnie by tego nie zniósł.

Znaczek dodatkowo obraz przycięto i dodano wazon z kwiatami, którego w oryginale nie ma.

W Ashland w stanie Pensylwania stoi pomnik przedstawiający tę postać — poświęcony matkom.

Obraz zbudowany na odrzuceniu sentymentu stał się jego głównym nośnikiem.

Na co zwrócić uwagę

Profil. Postać widziana wyłącznie z boku, nie patrzy na widza ani na malarza. To zamknięcie, nie kontakt.

Dłonie. Złożone na kolanach, z chusteczką. Najbardziej „ludzki” fragment obrazu — reszta jest geometrią.

Stopy. Spoczywają na podnóżku, ledwie widoczne pod suknią. Whistler dodał go, gdy matka nie mogła już pozować stojąco.

Czepek. Biała koronka to jedyny jasny akcent w górnej części płótna i punkt, do którego wraca wzrok.

Podłoga. Pozioma, ciemna, prawie bez detalu. Stabilizuje całość.

Skala. Obraz jest szerszy niż wyższy — nietypowo jak na portret. To kolejny dowód, że Whistlerowi chodziło o układ, nie o osobę.

O Jamesie McNeillu Whistlerze

Urodził się w 1834 roku w Lowell w Massachusetts. Część dzieciństwa spędził w Rosji, gdzie jego ojciec budował kolej dla cara.

Trafił do West Point, skąd go usunięto — oblał chemię. Powiedział potem, że gdyby krzem był gazem, byłby generałem.

Wyjechał do Paryża, potem do Londynu i nigdy nie wrócił do Ameryki. Był dandysem, prowokatorem i sądowym pieniaczem. Nosił monokl, białą pasemko we włosach i podpisywał obrazy stylizowanym motylem — czasem z ogonem w kształcie żądła.

Zmarł w Londynie w 1903 roku. Anna Whistler zmarła w 1881, dziesięć lat po powstaniu portretu.

Dziedzictwo i wpływ

Whistler wyprzedził swój czas w jednym konkretnym punkcie: uznał, że obraz nie musi niczego przedstawiać, żeby działać. Tytuły muzyczne i traktowanie koloru jako wartości samoistnej prowadzą w prostej linii ku abstrakcji.

Obraz jest jednym z najczęściej parodiowanych dzieł w historii. Pojawia się w kreskówkach, filmach i reklamach — zwykle jako skrót oznaczający „stara matka” albo „muzeum”.

W kulturze amerykańskiej funkcjonuje na prawach ikony narodowej, mimo że nigdy nie był własnością amerykańską i od stu trzydziestu lat wisi w Paryżu.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz znajduje się w Musée d’Orsay przy Quai Anatole France w Paryżu, w dawnym dworcu kolejowym z 1900 roku.

• Muzeum jest zamknięte w poniedziałki. Ceny i godziny sprawdź przed wyjazdem — zmieniają się regularnie.
• Bilety rezerwuj online, szczególnie latem.
• Obraz bywa wypożyczany — jeździł między innymi do Stanów i do Japonii. Jeśli jedziesz specjalnie dla niego, sprawdź wcześniej, czy jest na miejscu.
• W tym samym muzeum zobaczysz „Gwiaździstą noc nad Rodanem” Van Gogha, „Olimpię” Maneta i „Bal w Moulin de la Galette” Renoira.
• Kolekcja impresjonistów jest na najwyższym piętrze; Whistler wisi niżej, wśród malarstwa lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego obraz nazywa się inaczej niż brzmi jego tytuł?

Whistler nadał mu tytuł Arrangement in Grey and Black No. 1, żeby skierować uwagę na kompozycję, a nie na modelkę. Publiczność od początku nazywała go po prostu „Matką Whistlera” i ta nazwa wygrała.

Kim była Anna Whistler?

Anna Matilda McNeill Whistler (1804–1881), Amerykanka z Karoliny Północnej, surowa prezbiterianka. Przyjechała do Londynu podczas wojny secesyjnej i zamieszkała z synem. Zmarła dziesięć lat po powstaniu portretu.

Co wisi na ścianie za postacią?

Black Lion Wharf — akwaforta samego Whistlera z 1859 roku, przedstawiająca londyńskie nabrzeże nad Tamizą.

Dlaczego obraz jest we Francji, a nie w Ameryce?

Bo to Francja go kupiła. W 1891 roku państwo francuskie nabyło go za cztery tysiące franków dla Musée du Luxembourg. Ani Ameryka, ani Anglia nie wykazały zainteresowania.

Czy to prawda, że Whistler oddał obraz do lombardu?

Tak. Po przegranym finansowo procesie z Johnem Ruskinem ogłosił w 1879 roku bankructwo i zastawił obraz. Sąd przyznał mu wtedy odszkodowanie w wysokości jednego farthinga, bez zwrotu kosztów.

Jak stał się symbolem macierzyństwa?

Przez tournée po Stanach w latach trzydziestych, które obejrzały dwa miliony ludzi, i przez znaczek pocztowy z 1934 roku z dedykacją dla matek Ameryki. Whistler, który odrzucał sentymentalne odczytania, nie miał już na to wpływu.

Jeśli ten obraz Cię zainteresował, poznaj „Olimpię” Maneta z tego samego muzeum — namalowaną sześć lat wcześniej, również odrzuconą przez krytykę i również dziś uznawaną za przełomową.

Zdjęcie: Arrangement in Grey and Black No. 1 – James McNeill Whistler (1871). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.