Geumgangjeondo (Widok ogólny gór Geumgang)

Ten obraz nie pokazuje tego, co widać z jednego miejsca. Nie da się stanąć nigdzie w górach Geumgang i zobaczyć takiego widoku — Jeong Seon połączył kilka punktów obserwacyjnych w jedną kompozycję, jakby unosił się nad pasmem. A przy tym każdy szczyt jest rozpoznawalny i da się go zidentyfikować na mapie. To zapis miejsca, którego nikt nigdy nie zobaczył na własne oczy.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Jeong Seon (1676–1759)
• Nazwa koreańska: 금강전도 (Geumgang jeondo)
• Rok: 1734
• Technika: tusz i lekka barwa na papierze
• Wymiary: 130,7 × 94,1 cm
• Status: koreański skarb narodowy
• Epoka: dynastia Joseon
• Lokalizacja: Muzeum Leeum (Leeum, Samsung Museum of Art), Seul

Co czyni ten obraz wyjątkowym?

Przez stulecia koreańscy malarze pracowali według chińskich wzorów. Malowano pejzaże wyobrażone — góry, których nie było, według reguł przejętych z podręczników.

Jeong Seon poszedł w góry i namalował to, co tam jest.

Nurt, który zapoczątkował, nazwano jingyeong sansuhwa — malarstwem prawdziwego pejzażu. To był akt kulturowej samodzielności: stwierdzenie, że koreański krajobraz nadaje się na temat sztuki wysokiej tak samo jak chiński.

Warto zauważyć, na czym polega paradoks tego obrazu. Jest jednocześnie wierny i niemożliwy. Poszczególne szczyty są rozpoznawalne, a układ pasma odpowiada rzeczywistości — ale całości nie da się objąć wzrokiem z żadnego punktu. Jeong Seon zbudował widok syntetyczny.

Jak zbudowana jest ta kompozycja

To jest sedno i najciekawsza warstwa obrazu.

Całość układa się w koło. Pasmo górskie tworzy okrąg, wypełniający niemal cały arkusz. To nie jest przypadek ani efekt uboczny — Jeong Seon wpisał krajobraz w figurę geometryczną.

Wewnątrz tego koła obowiązuje podział, który czyta się natychmiast, gdy się go raz zauważy:

• Po prawej — skały. Ostre, pionowe, malowane twardymi pociągnięciami pędzla. To granitowe szczyty, po koreańsku nazywane kośćmi gór.
• Po lewej — ziemia i drzewa. Miękkie, ciemniejsze, malowane lawowaniem i kropkami. To zbocza porośnięte lasem.

Ten podział odczytuje się jako yang i yin — pierwiastek twardy i miękki, jasny i ciemny, męski i żeński. Obraz jest więc jednocześnie mapą i diagramem kosmologicznym.

W centrum, u dołu, płynie strumień, a nad wszystkim unosi się pustka nieba. Kompozycja zamyka się sama w sobie.

Kontekst historyczny

Obraz powstał w 1734 roku, za panowania króla Yeongjo — jednego z najdłużej rządzących władców Joseon.

Korea wychodziła wtedy z traumy dwóch inwazji: japońskiej z końca XVI wieku i mandżurskiej z połowy XVII. Chiny opanowała obca dynastia Qing, co dla koreańskich uczonych oznaczało, że prawdziwa kultura konfucjańska przetrwała już tylko w Korei.

To przekonanie miało konsekwencje artystyczne. Skoro Korea jest strażniczką cywilizacji, jej własny krajobraz zasługuje na przedstawienie.

Góry Geumgang — Diamentowe Góry — były od wieków celem pielgrzymek i tematem poezji. Uchodziły za najpiękniejsze miejsce na półwyspie. Mówiono, że warto urodzić się w Korei choćby po to, żeby je zobaczyć.

Jeong Seon był tam wielokrotnie. Pierwszą podróż odbył w 1711 roku, mając trzydzieści pięć lat.

Na co zwrócić uwagę

Koło. Cofnij się i spójrz na całość. Pasmo tworzy zamknięty okrąg — to najbardziej uderzająca cecha kompozycji.

Dwa rodzaje pędzla. Po prawej pionowe, ostre kreski; po lewej miękkie plamy i kropki. Dwie techniki na jednym arkuszu.

Świątynia. W dolnej części, wśród drzew, ukryty klasztor. Łatwo go przeoczyć. Geumgang mieściło kilkadziesiąt buddyjskich świątyń.

Wiersz. W prawym górnym rogu Jeong Seon umieścił własną inskrypcję. Pisze w niej, że kto chce poznać te dwanaście tysięcy szczytów, może je zobaczyć, leżąc w łóżku i patrząc na obraz — malarstwo zastępuje podróż.

Brak pierwszego planu. Nie ma drzewa, skały ani postaci, od której zaczynałoby się patrzenie. Wchodzi się od razu w środek pasma.

O Jeong Seonie

Urodził się w 1676 roku w Seulu, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Dostał się na dwór dzięki protekcji i pełnił drobne funkcje urzędnicze, malując równolegle.

Używał pseudonimu Gyeomjae. Żył osiemdziesiąt trzy lata — bardzo długo jak na swoją epokę — i pracował niemal do końca.

Góry Geumgang malował wielokrotnie, w różnych ujęciach i skalach: panoramy, fragmenty, pojedyncze doliny. Ten obraz jest najsłynniejszy z całej grupy.

Malował też Seul i jego okolice, tworząc pierwsze realistyczne widoki stolicy w koreańskiej sztuce.

Góry, do których nie można pojechać

To wymiar, który nadaje temu obrazowi dzisiejsze znaczenie.

Góry Geumgang leżą w Korei Północnej, w prowincji Kangwon, tuż za strefą zdemilitaryzowaną.

W latach 1998–2008 działał tam program wycieczek dla Koreańczyków z Południa, prowadzony przez koncern Hyundai. Odwiedziło je blisko dwa miliony osób.

Program zamknięto w 2008 roku, po tym jak północnokoreański żołnierz zastrzelił południowokoreańską turystkę, która weszła na teren zamknięty. Od tamtej pory góry są dla mieszkańców Południa niedostępne.

Obraz Jeong Seona stał się więc czymś, czym nie miał być: jedynym widokiem tego miejsca, do którego większość Koreańczyków ma dostęp.

Ironia jest podwójna, bo sam malarz napisał w inskrypcji, że jego obraz pozwala oglądać te góry bez ruszania się z domu.

Dziedzictwo i wpływ

Jeong Seon stworzył szkołę, która zdominowała koreańskie malarstwo XVIII wieku. Jego uczniowie i naśladowcy kontynuowali nurt prawdziwego pejzażu przez kolejne dekady.

Dziś obraz ma status koreańskiego skarbu narodowego. Warto dodać, że dawna numeracja skarbów — obiekt figurował jako numer 217 — została zniesiona w 2021 roku, ponieważ wprowadzała w błąd, sugerując hierarchię ważności.

Obraz funkcjonuje w Korei jako symbol przywiązania do ojczystej ziemi i jest reprodukowany w podręcznikach, na znaczkach i w kampaniach kulturalnych.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz należy do zbiorów Muzeum Leeum w Seulu — prywatnej instytucji założonej przez rodzinę Lee, właścicieli Samsunga. Muzeum mieści się w dzielnicy Hannam-dong.

• Sprawdź przed wizytą, czy obraz jest eksponowany. Prace na papierze pokazuje się rotacyjnie i przez ograniczony czas. To najczęstsza przyczyna rozczarowania.
• Muzeum jest zamknięte w poniedziałki. Zasady wstępu i rezerwacji zmieniały się kilkakrotnie — sprawdź na stronie.
• Budynki zaprojektowali Mario Botta, Jean Nouvel i Rem Koolhaas. Sama architektura jest atrakcją.
• Kolekcja sztuki dawnej Leeum należy do najlepszych w Korei — jest tam między innymi kilka innych skarbów narodowych.

Jeśli obraz akurat nie jest wystawiony, Muzeum Narodowe Korei w dzielnicy Yongsan ma obszerną kolekcję malarstwa Joseon, w tym inne prace Jeong Seona. Wstęp do stałej ekspozycji jest tam bezpłatny.

Najczęściej zadawane pytania

Czy to wierny widok gór Geumgang?

I tak, i nie. Poszczególne szczyty są rozpoznawalne i odpowiadają rzeczywistym formacjom, ale całości nie da się zobaczyć z żadnego jednego miejsca. Jeong Seon połączył kilka punktów obserwacyjnych w jedną kompozycję.

Dlaczego obraz jest okrągły?

Pasmo górskie tworzy zamknięte koło, wewnątrz którego lewa strona — miękka, zalesiona — i prawa — ostra, skalista — odczytywane są jako yin i yang. Obraz jest jednocześnie pejzażem i diagramem kosmologicznym.

Gdzie leżą góry Geumgang?

W Korei Północnej, tuż za strefą zdemilitaryzowaną. W latach 1998–2008 dostępne były dla turystów z Południa; program zamknięto po śmiertelnym postrzeleniu turystki w 2008 roku.

Gdzie znajduje się obraz?

W Muzeum Leeum w Seulu, prywatnej instytucji założonej przez rodzinę właścicieli Samsunga. Nie w Muzeum Narodowym, z którym bywa mylony.

Czy obraz ma numer skarbu narodowego?

Miał — numer 217 — ale Korea zniosła numerację skarbów w 2021 roku, uznając, że sugeruje ona hierarchię ważności. Dziś używa się samego określenia „skarb narodowy”.

Co napisał Jeong Seon na obrazie?

Krótki wiersz, w którym stwierdza, że oglądając to malowidło, można poznać dwanaście tysięcy szczytów bez wychodzenia z domu. Dla dzisiejszych Koreańczyków z Południa te słowa brzmią inaczej, niż brzmiały w 1734 roku.

Jeśli ten obraz Cię zainteresował, poznaj Irworobongdo — malowidło z tej samej epoki, które również przedstawia pięć szczytów, ale w celu zupełnie innym: nie żeby je pokazać, tylko żeby posadzić przed nimi króla.

Zdjęcie: Geumgang jeondo – Jeong Seon (1734), Muzeum Leeum, Seul. Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.