Irworobongdo (Słońce, księżyc i pięć szczytów)

Ten parawan działa tylko wtedy, gdy ktoś przed nim siedzi. Słońce i księżyc to nie król i królowa, jak się często pisze — to yang i yin, dwie siły kosmosu. Władca zasiadający przed nimi stawał się trzecim elementem, brakującym ogniwem między niebem a ziemią. Bez niego kompozycja jest niepełna — i o to właśnie chodziło.

Najważniejsze fakty

• Nazwa koreańska: 일월오봉도 (Irworobongdo), zwany też Irwoloakdo
• Autor: nieznany — malarze dworscy z akademii Dohwaseo
• Czas powstania: forma ustalona w okresie Joseon; zachowane egzemplarze głównie z XVIII–XIX wieku
• Technika: pigmenty mineralne na jedwabiu, parawan wieloczęściowy
• Format: najczęściej pięć lub sześć składanych paneli; największe egzemplarze przekraczają cztery metry szerokości
• Epoka: dynastia Joseon (1392–1897)
• Gdzie szukać: Muzeum Pałacu Narodowego w Seulu oraz pałac Gyeongbokgung

Obraz, który potrzebuje człowieka

To najważniejsza rzecz, jaką trzeba zrozumieć o tym dziele.

Irworobongdo nigdy nie był obrazem do oglądania. Stał zawsze za tronem, jako jego stałe tło. Nie wieszano go na ścianie, nie pokazywano gościom, nie podziwiano dla samego siebie.

Słońce i księżyc reprezentują yang i yin — dwie przeciwstawne siły utrzymujące świat w równowadze. W kosmologii konfucjańskiej między nimi musi znaleźć się człowiek, żeby układ był pełny. Tym człowiekiem był król.

Innymi słowy: parawan nie przedstawiał władcy ani go nie wychwalał. Czynił go częścią kosmosu. Kiedy tron był pusty, obraz pozostawał niedomknięty.

Ta zasada działała tak konsekwentnie, że parawan podróżował z królem. Rozstawiano go w sali audiencyjnej, w rezydencji zamiejscowej, przy ceremoniach na dziedzińcu. Gdziekolwiek zasiadł władca, tam stawiano Irworobongdo.

Co czyni to dzieło tak wyjątkowym?

Nie znamy drugiego przykładu malarstwa dworskiego, które przez kilkaset lat pełniłoby tak konsekwentną funkcję, praktycznie bez zmian formy.

Ta niezmienność była celem. Malarze Dohwaseo nie szukali indywidualnego wyrazu — powtarzali kanon możliwie wiernie. Odstępstwo byłoby błędem, nie oryginalnością. W efekcie zachowane egzemplarze z różnych stuleci są do siebie uderzająco podobne.

Warto też zauważyć stopień stylizacji. Góry są bryłami, fale ornamentem, sosny niemal heraldyczne. To nie jest pejzaż — to diagram świata.

Kontekst historyczny

Dynastia Joseon rządziła Koreą przez ponad pięćset lat i była państwem konfucjańskim w stopniu radykalnym. Hierarchia, rytuał i precyzyjnie określone znaczenie symboli organizowały życie dworu.

W takim systemie obraz za tronem nie mógł być kwestią gustu. Był elementem rytuału państwowego, tak samo uregulowanym jak strój czy ceremoniał.

Malarstwo dworskie powstawało w Dohwaseo — państwowym urzędzie malarskim. Malarze byli urzędnikami, zdawali egzaminy, pracowali na zlecenie. Ich zadaniem było odtwarzanie kanonu, nie jego łamanie.

Dynastia upadła formalnie w 1897 roku, gdy Korea ogłosiła się cesarstwem, a ostatecznie w 1910, wraz z aneksją japońską.

Na co zwrócić uwagę

Słońce i księżyc. Czerwony dysk po lewej, biały po prawej — oba jednocześnie na niebie, co w naturze niemożliwe. To nie jest pejzaż o określonej porze dnia, tylko obraz całości czasu.

Pięć szczytów. Liczba pięć wraca w konfucjańskiej kosmologii nieustannie: pięć kierunków, pięć żywiołów, pięć cnót. Góry odczytuje się też jako pięć świętych gór Korei, strzegących państwa z czterech stron i ze środka.

Dwa wodospady. Symetryczne, po obu stronach kompozycji. Łatwo je przeoczyć, a są stałym elementem kanonu.

Cztery sosny. Po dwie z każdej strony, czerwonopienne. Oznaczają długowieczność i niezłomność — drzewo, które nie traci igieł zimą.

Fale. U podnóża gór, rytmiczne i zgeometryzowane. Reprezentują wieczny cykl, a nie konkretne morze.

Symetria absolutna. Kompozycja jest lustrzana wzdłuż osi pionowej. Ta oś przechodzi dokładnie przez miejsce, w którym stał tron.

Kto to malował

Autorzy są anonimowi i to nie przypadek.

Malarze Dohwaseo byli urzędnikami średniego szczebla, nie artystami w zachodnim rozumieniu. Przechodzili wieloletnie szkolenie, opanowywali technikę pigmentów mineralnych i uczyli się kanonu na pamięć.

Ich nazwiska rzadko trafiały do zapisów przy konkretnych dziełach. Liczyła się poprawność wykonania, nie autorstwo.

Warto dodać, że ci sami malarze wykonywali portrety królewskie (eojin), dokumentacje ceremonii dworskich i mapy. Byli aparatem wizualnym państwa.

Ile jest wersji

Zachowało się kilkadziesiąt egzemplarzy, w różnych formatach.

Największy i najsłynniejszy stoi w sali tronowej Geunjeongjeon w pałacu Gyeongbokgung w Seulu — tam, gdzie pełnił swoją funkcję. Inne są w Muzeum Pałacu Narodowego i w pałacu Changdeokgung.

Istniały też wersje mniejsze: składane parawany podróżne, a nawet niewielkie ekrany stawiane przy łożu władcy. Formę dostosowywano do okoliczności, kanon pozostawał ten sam.

Ciekawostka dla odwiedzających Koreę: ten sam motyw widnieje na rewersie banknotu dziesięciotysięcznego wona, za portretem króla Sejonga. Prawdopodobnie miałeś go w ręku, nie wiedząc, na co patrzysz.

Dziedzictwo i wpływ

Irworobongdo przetrwał upadek dynastii i stał się jednym z najczytelniejszych znaków koreańskiej tożsamości.

Motyw pojawia się w koreańskim designie, modzie, grafice i scenografii seriali historycznych. Bywa cytowany w sztuce współczesnej — zwykle jako komentarz do władzy i tradycji.

Warto dodać, że parawany z tego kanonu bywają rekonstruowane. Egzemplarz w sali tronowej Gyeongbokgung jest efektem odtworzenia po zniszczeniach, jakich pałac doznał w czasie okupacji japońskiej i wojny koreańskiej.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Najlepsze miejsce to pałac Gyeongbokgung w Seulu. W sali tronowej Geunjeongjeon parawan stoi na swoim właściwym miejscu, za tronem — dokładnie tak, jak działał przez stulecia.

• Do sali tronowej nie wchodzi się do środka — ogląda się ją od frontu, przez otwarte drzwi. Warto o tym wiedzieć wcześniej.
• Muzeum Pałacu Narodowego znajduje się na terenie tego samego kompleksu i pokazuje kolejne egzemplarze wraz z obiektami dworskimi.
• Godziny otwarcia i dni wolne sprawdź przed wyjazdem — pałac i muzeum mają różne dni zamknięcia.
• Kompleks jest duży. Na Gyeongbokgung z muzeum zaplanuj co najmniej pół dnia.
• Kilka przystanków metrem znajduje się Muzeum Narodowe Korei z jedną z największych kolekcji sztuki azjatyckiej na świecie.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza nazwa Irworobongdo?

Dosłownie: obraz słońca, księżyca i pięciu szczytów. Il to słońce, wol księżyc, obong pięć szczytów, do obraz.

Czy słońce oznacza króla, a księżyc królową?

Nie. To rozpowszechniona, ale błędna interpretacja. Słońce i księżyc reprezentują yang i yin — siły kosmosu. Król nie był żadnym z nich; był trzecim elementem, który dopełniał układ, siedząc przed parawanem.

Dlaczego zawsze stał za tronem?

Bo tylko tam działał. Parawan włączał władcę w porządek kosmiczny — bez siedzącej przed nim osoby kompozycja pozostawała niepełna.

Czy istnieje jeden oryginał?

Nie. Zachowało się kilkadziesiąt egzemplarzy w różnych formatach, powstałych w różnych okresach. Wszystkie wiernie powtarzają ten sam kanon — powtarzalność była celem, nie ograniczeniem.

Kto malował te parawany?

Malarze z Dohwaseo, państwowej akademii malarskiej Joseon. Byli urzędnikami, nie artystami w dzisiejszym sensie, i ich nazwisk zwykle nie odnotowywano przy konkretnych dziełach.

Gdzie jeszcze można zobaczyć ten motyw?

Na rewersie koreańskiego banknotu dziesięciotysięcznego wona, za wizerunkiem króla Sejonga.

Jeśli Irworobongdo Cię zainteresował, poznaj także księżycowy dzban — białą porcelanę z tej samej epoki, będącą jej dokładnym przeciwieństwem: całkowicie pozbawioną symboliki, dekoracji i przesłania.

Zdjęcie: Irworobongdo – malarz dworski Joseon, XVIII–XIX w. Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.