Wieża Babel
Ta wieża nie runie przez gniew boży. Ona już się przewraca — i widać to w każdym łuku. Bruegel narysował budowlę wznoszoną na krzywej podstawie: kolejne poziomy nie leżą równolegle, tylko lekko się przekręcają, a jedna strona zapada się w grunt. Arkady na drugiej kondygnacji są już zdeformowane. To najstaranniej wykonany rysunek błędu konstrukcyjnego w historii malarstwa.
Najważniejsze fakty
- Artysta: Pieter Bruegel Starszy (ok. 1525–1569)
- Tytuł niderlandzki: De toren van Babel
- Rok: 1563
- Technika: olej na desce dębowej
- Wymiary: 114 × 155 cm
- Nurt: renesans północny
- Lokalizacja: Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Co czyni ten obraz wyjątkowym?
Malarze przed Brueglem pokazywali zwykle katastrofę: piorun, ogień, walące się mury.
Bruegel namalował plac budowy w pełnym ruchu. Dźwigi kołowrotowe pracują, robotnicy wnoszą kamienie, na rusztowaniach stoją ludzie. Nic złego jeszcze się nie stało.
A jednocześnie wszystko już jest przesądzone — i to nie z powodu boskiej interwencji, tylko z powodu inżynierii.
Bruegel znał się na budownictwie. Obraz zawiera dziesiątki technicznie poprawnych detali: dźwigi deptakowe napędzane przez ludzi chodzących w bębnie, rusztowania, kliny, rampy, konstrukcje sklepień. Współcześni inżynierowie analizowali tę rycinę jako wiarygodny zapis XVI-wiecznej techniki budowlanej.
I właśnie dlatego widać, że to nie zadziała.
Dlaczego ta wieża jest krzywa
To najciekawszy wątek, a rzadko rozpisywany.
Podstawa stoi na skale, ale nierówno. Prawa strona wieży wrasta w naturalne wzniesienie, lewa opiera się na gruncie. Osiadanie jest już widoczne.
Kondygnacje nie są równoległe. Każdy kolejny pierścień jest lekko przekręcony względem poprzedniego. Budowniczowie próbowali korygować przechył, kładąc kolejne warstwy poziomo — co pogłębiło problem.
Łuki są zdeformowane. Na niższych kondygnacjach arkady tracą regularność; niektóre są ściśnięte, inne rozciągnięte.
Górne poziomy są jeszcze surowe, a dolne już wykończone i zamieszkane — w niektórych łukach widać okna, drzwi i pranie. Ludzie mieszkają w budowli, która się osuwa.
Innymi słowy: to nie jest obraz o karze, tylko o pysze prowadzącej do błędu technicznego. Bóg nie musi interweniować. Wystarczy fizyka.
Kontekst historyczny
Rok 1563. Niderlandy pod panowaniem Habsburgów, napięcia religijne narastają, trzy lata później wybuchnie obrazoburcze powstanie.
Bruegel mieszkał wtedy w Antwerpii — jednym z najbogatszych miast Europy, portowym, wielojęzycznym, pełnym kupców z całego kontynentu.
Ta wielojęzyczność ma znaczenie. Antwerpia była miastem, w którym słyszało się dziesiątki języków naraz. Opowieść o pomieszaniu mów miała tam bardzo konkretne brzmienie.
Miasto właśnie zaczynało budowę nowego ratusza — ogromnej inwestycji prestiżowej. Trwały też prace nad umocnieniami.
Warto dodać kontekst polityczny. Niektórzy badacze czytają obraz jako komentarz do polityki Habsburgów albo do rzymskiego katolicyzmu — kształt wieży wzorowany jest na Koloseum, a Rzym był dla protestantów symbolem imperialnej pychy Kościoła. Dowodu na taką intencję nie ma, ale skojarzenie było dla współczesnych dostępne.
Na co zwrócić uwagę
Nimrod. W lewym dolnym rogu, w koronie, z orszakiem. Kamieniarze klękają przed nim. Biblia nie łączy Nimroda z wieżą Babel — to późniejsza tradycja, przejęta od Józefa Flawiusza.
Dźwigi. Ogromne koła deptakowe, napędzane przez ludzi chodzących w środku. Widać je na kilku poziomach. To autentyczna technologia epoki.
Mieszkańcy. W ukończonych partiach widać otwarte okna, wywieszone pranie, dym z kominów. Wieża jest już zasiedlona.
Statki w porcie. Po prawej, u podnóża. Miasto z portem to Antwerpia — Bruegel osadził biblijną historię we własnym mieście.
Chmury. Szczyt wieży sięga chmur i częściowo w nich ginie. To najwyższy punkt obrazu i jedyne miejsce, gdzie budowla dotyka nieba.
Skala. Policz ludzi na rusztowaniach i porównaj ich z łukami. Bruegel zachował konsekwentną proporcję w całym obrazie — dlatego wieża wygląda na naprawdę ogromną.
Kamieniołom. Po lewej, u podstawy, robotnicy wciąż wycinają bloki ze skały macierzystej. Budowa wrasta w górę, z której powstaje.
Dwie wieże
Bruegel namalował ten temat co najmniej dwa razy, a trzecia wersja zaginęła.
Wersja wiedeńska (1563), ta opisywana tutaj, jest większa i jaśniejsza. Ma Nimroda, port i wyraźnie widoczną budowę w toku.
Wersja rotterdamska (ok. 1568), w Museum Boijmans Van Beuningen, jest mniejsza, ciemniejsza i bardziej niepokojąca. Nie ma w niej ani władcy, ani portu. Wieża jest bardziej ukończona i wyraźnie bardziej przechylona.
Trzecia wersja, miniatura na kości słoniowej, znana jest tylko z inwentarza kolekcji rzymskiej i zaginęła.
Zestawienie obu zachowanych obrazów pokazuje, jak Bruegel zaostrzał temat: od widowiskowego placu budowy do posępnej masy pozbawionej ludzi w pierwszym planie.
O Pieterze Brueglu Starszym
Urodził się około 1525 roku, prawdopodobnie w okolicach Bredy. W 1551 roku został mistrzem w antwerpskiej gildii świętego Łukasza.
W latach 1552–1554 podróżował przez Alpy do Włoch, docierając do Rzymu i na Sycylię. Zobaczył wtedy Koloseum, które stało się wzorem dla tej wieży.
Przydomek „Chłopski Bruegel” jest mylący. Kupowali go bogaci mieszczanie, bankierzy i uczeni humaniści, a on sam obracał się w kręgach antwerpskiej elity intelektualnej.
Zmarł w 1569 roku w Brukseli, mając około czterdziestu czterech lat. Zachowało się około czterdziestu pięciu jego obrazów.
Obaj synowie zostali malarzami: Pieter Młodszy kopiował dzieła ojca, Jan wypracował własny styl.
Dziedzictwo i wpływ
Wizerunek wieży Babel stworzony przez Bruegla zdominował wyobraźnię zachodnią. Gdy dziś ktoś mówi „wieża Babel”, większość ludzi widzi w głowie ten obraz, a nie jakikolwiek inny.
Motyw powraca w literaturze, filmie i grach jako skrót oznaczający ambitny projekt skazany na rozpad.
Obraz funkcjonuje też politycznie — bywa używany jako symbol Unii Europejskiej, zarówno przez jej zwolenników, jak i krytyków. Plakat Parlamentu Europejskiego z lat dziewięćdziesiątych wykorzystywał tę ikonografię, co wywołało spore kontrowersje.
W malarstwie Bruegel wyznaczył wzorzec łączenia epickiej skali z drobiazgiem: setki scen wielkości paznokcia w jednej kompozycji.
Gdzie zobaczyć dzieło dziś
Obraz wisi w Kunsthistorisches Museum przy Maria-Theresien-Platz w Wiedniu.
- To muzeum ma największą kolekcję Bruegla na świecie — około jednej trzeciej wszystkich zachowanych obrazów, w tym „Myśliwych na śniegu”, „Powrót stada”, „Walkę karnawału z postem” i „Zabawy dziecięce”.
- Muzeum jest zamknięte w poniedziałki poza sezonem letnim. Godziny i ceny sprawdź przed wyjazdem.
- Podejdź bardzo blisko. Cały sens tego obrazu tkwi w detalach: dźwigach, oknach, praniu, kamieniarzach. Z trzech metrów widać tylko masę.
- Potem cofnij się i spójrz na całą sylwetkę — dopiero z dystansu widać przechył.
- Klatka schodowa muzeum ma malowidła młodego Klimta i jest osobną atrakcją.
Drugą wersję obejrzysz w Museum Boijmans Van Beuningen w Rotterdamie — warto sprawdzić, czy jest dostępna, bo muzeum przechodzi wieloletni remont i część zbiorów pokazuje w innych lokalizacjach.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego wieża na obrazie jest krzywa?
Bo Bruegel narysował błąd konstrukcyjny. Podstawa osiada nierównomiernie, kolejne kondygnacje nie są równoległe, a łuki na niższych poziomach są już zdeformowane. Katastrofa wynika z fizyki, nie z boskiej kary.
Ile wersji namalował Bruegel?
Dwie zachowane: większą w Wiedniu z 1563 roku i mniejszą, ciemniejszą w Rotterdamie z około 1568. Trzecia, miniatura na kości słoniowej, zaginęła.
Kim jest człowiek w koronie?
Nimrod, według tradycji pozabiblijnej inicjator budowy. Sama Księga Rodzaju nie łączy go z wieżą — to skojarzenie pochodzi od Józefa Flawiusza i utrwaliło się w średniowieczu.
Dlaczego wieża wygląda jak Koloseum?
Bo jest na nim wzorowana. Bruegel widział Koloseum podczas podróży do Rzymu w latach pięćdziesiątych XVI wieku. Skojarzenie z upadłym imperium było dla współczesnych czytelne.
Co to za miasto u podnóża?
Antwerpia albo miasto na niej wzorowane — port ze statkami, zabudowa i układ ulic odpowiadają rodzinnemu miastu malarza.
Czy w wieży ktoś mieszka?
Tak. W ukończonych partiach widać okna, drzwi, wywieszone pranie i dym z kominów. Dolne kondygnacje są zasiedlone, podczas gdy górne wciąż powstają.
Jeśli ten obraz Cię zainteresował, poznaj „Myśliwych na śniegu” — namalowanych dwa lata później i wiszących w tym samym muzeum, zbudowanych według tej samej zasady: setki drobnych scen, które widać dopiero z bliska.
Zdjęcie: Wieża Babel – Pieter Bruegel Starszy (1563). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.
