De Schreeuw

Wist je dat De Schreeuw niet één, maar liefst vier versies kent — geschilderd, getekend en geprint tussen 1893 en 1910? Toch is het de eerste versie uit 1893 die de wereld veroverde en uitgroeide tot een van de meest herkenbare beelden in de gehele kunstgeschiedenis. De Schreeuw is meer dan een schilderij; het is een venster op de diepste angst van de mens.

In het kort

• Kunstenaar: Edvard Munch
• Jaar: 1893
• Techniek: Olieverf, tempera en pastel op karton
• Afmetingen: 91 × 73,5 cm
• Stroming: Expressionisme
• Huidige locatie: Nationaal Museum, Oslo

Wat maakt dit werk onvergetelijk?

De Schreeuw raakt mensen op een manier die de meeste kunstwerken nooit bereiken. Het is geen afbeelding van een externe ramp of een historische scène. Het toont iets veel persoonlijkers: een innerlijke breuk, het moment waarop de wereld om je heen te veel wordt.

Wat dit werk zo uniek maakt, is de directe emotionele eerlijkheid. Munch schilderde geen held of heilige. Hij schilderde zichzelf — zijn eigen angst, zijn eigen gevoel van vervreemding. Daardoor voelt De Schreeuw voor elke kijker als een spiegel. Je herkent het gezicht, ook al heb je het nooit eerder gezien.

Bovendien brak Munch met alle conventies van zijn tijd. Terwijl zijn tijdgenoten nog landschappen en portretten schilderden in een traditionele stijl, koos hij voor vervorming, helle kleuren en golvende lijnen om emotie zichtbaar te maken. Daarmee legde hij de fundering voor het expressionisme als beweging.

Historische context

Het fin de siècle — de jaren rond 1900 — was een periode van grote onrust. Europa industrialiseerde razendsnel. Oude zekerheden over geloof, gemeenschap en identiteit brokkelden af. Wetenschappers als Darwin en Freud stelden de mens voor fundamentele vragen over zijn plaats in de wereld.

In de kunst reageerden velen op deze onzekerheid. Het symbolisme bloeide op in Frankrijk en België. In Scandinavië zocht een nieuwe generatie kunstenaars naar manieren om innerlijke ervaringen te verbeelden in plaats van de buitenwereld te kopiëren. Munch was daarin een pionier.

Noorwegen zelf was bovendien bezig zijn nationale identiteit te vormen; het land zou pas in 1905 volledig onafhankelijk worden van Zweden. In die context was kunst meer dan decoratie — het was een zoektocht naar de ziel van een volk en een individu tegelijk. De Schreeuw past perfect in die tijdgeest van twijfel en zelfonderzoek.

Munch schreef later in zijn dagboek dat hij tijdens een wandeling plotseling een „oneindig geschreeuw door de natuur” voelde. Die persoonlijke ervaring werd de vonk voor het werk. Zo bracht hij in 1893 iets zuiver subjectiefs op karton — en raakte daarmee iets universeels.

Symboliek en waar je op moet letten

Sta je ooit voor De Schreeuw, kijk dan allereerst naar de lucht. Die vuurrode en oranje wervels zijn geen romantische zonsondergang. Ze drukken een gevoel van beklemmende dreiging uit — de natuur als actieve kracht die de figuur op de voorgrond overweldigt.

De centrale figuur zelf is opvallend abstract. Het gezicht is schedelachtig, de mond wijd open, de ogen groot en leeg. Toch heeft de figuur geen naam, geen geslacht, geen leeftijd. Dat is bewust: het is de mens in nood, niet een specifiek persoon.

Let ook op de twee figuren op de brug op de achtergrond. Ze staan rechtop en roerloos — in scherp contrast met de gebogen, golvende gestalte op de voorgrond. Zijn zij onwetend van zijn angst? Of kijken ze weg? De Schreeuw speelt met isolement en onbegrip.

De golvende lijnen die door het hele schilderij lopen — van de lucht tot het water — versterken bovendien het gevoel van beweging en instabiliteit. Niets staat stil. Alles golft mee met de emotie van de figuur. Dat is typisch expressionistisch: de buitenwereld weerspiegelt de binnenwereld.

Tot slot: zoek naar de lichtinval. Er is geen duidelijke lichtbron. Het licht lijkt overal en nergens vandaan te komen, wat bijdraagt aan het dromerige, bijna nachtmerrieachtige karakter van het werk.

Over Edvard Munch

Edvard Munch werd geboren op 12 december 1863 in Løten, Noorwegen. Zijn jeugd was getekend door verlies: zijn moeder stierf toen hij vijf jaar oud was, zijn zus Sophie overleed op vijftien jaar aan tuberculose. De dood en de ziekte waren vroeg aanwezig in zijn leven — en later ook in zijn kunst.

Munch studeerde in Oslo en reisde vervolgens naar Parijs en Berlijn, waar hij in contact kwam met de avant-garde van zijn tijd. Hij was gefascineerd door de link tussen psychologie en kunst, en verwerkte persoonlijke trauma’s in grote schilderijcycli zoals „De Levensfries”.

Ondanks zijn enorme invloed leed Munch een groot deel van zijn leven aan psychische klachten. In 1908 brak hij volledig in en liet hij zich opnemen in een kliniek. Daarna herstelde hij en schilderde hij door tot zijn dood in 1944. Hij liet bij testament zijn complete nalatenschap na aan de stad Oslo.

Nalatenschap en invloed

De Schreeuw beïnvloedde de gehele twintigste-eeuwse kunst. Duitse expressionisten zoals Ernst Ludwig Kirchner en Emil Nolde putten direct uit Munchs verbeeldingstaal. Zijn bereidheid om emotie boven techniek te stellen opende een deur die nooit meer dichting.

Daarnaast is De Schreeuw een cultureel icoon geworden dat ver buiten de kunstwereld reikt. Het beeld verschijnt op filmposters, in strips, in reclames en als emoji. Het masker uit de horrorfilm Scream (1996) is er rechtstreeks op gebaseerd. In 1994 en 2004 werd het werk gestolen — en beide keren teruggevonden.

In 2012 bereikte een van de pastelversies op een veiling bij Sotheby’s een prijs van bijna 120 miljoen dollar, waarmee het op dat moment een van de duurste ooit geveilde kunstwerken werd. Dat cijfer zegt alles over de blijvende fascinatie voor dit werk.

Waar je het werk nu kunt zien

De bekendste versie van De Schreeuw bevindt zich in het Nationaal Museum in Oslo, dat in 2022 opende op een nieuwe locatie aan de Oslofjord. Het museum herbergt de grootste collectie Noors kunst ter wereld en is goed bereikbaar met tram of bus vanuit het centrum.

Plan je bezoek bij voorkeur op een doordeweekse ochtend om de drukte te vermijden. Het museum is dinsdag gesloten. In de buurt vind je bovendien het Munchmuseum op Bjørvika, dat speciaal gewijd is aan het leven en werk van Munch en meer dan 26.000 van zijn werken beheert — een unieke aanvulling op je bezoek.

Veelgestelde vragen

Waarom heet het werk De Schreeuw?

De Noorse titel is Skrik, wat „schreeuw” of „gil” betekent. Munch koos die naam omdat het werk een innerlijke kreet verbeeldt — geen geluid, maar een overweldigend gevoel dat hij als een schreeuw door de natuur ervoer tijdens een wandeling.

Hoeveel versies van De Schreeuw bestaan er?

Er bestaan vier versies: twee schilderijen (1893 en circa 1910), een pastel (1893) en een lithografie (1895). De bekendste versie uit 1893 hangt in het Nationaal Museum in Oslo.

Is De Schreeuw ooit gestolen?

Ja, twee keer. In 1994 werd de versie uit het Nationaal Museum gestolen tijdens de Olympische Winterspelen in Lillehammer. In 2004 werd de pastelversie ontvreemd uit het Munchmuseum. Beide werken werden later teruggevonden.

Wat stelt de figuur in De Schreeuw voor?

De figuur stelt waarschijnlijk Munch zelf voor, gebaseerd op een persoonlijke ervaring van existentiële angst. Het abstracte gezicht is echter bewust universeel gehouden, zodat iedere kijker zich erin kan herkennen.

Tot welke kunststroming behoort De Schreeuw?

De Schreeuw behoort tot het expressionisme, een stroming waarbij kunstenaars emoties en innerlijke ervaringen verbeelden door middel van vervorming, helle kleuren en expressieve lijnen — in plaats van de werkelijkheid realistisch weer te geven.

Werd je geraakt door De Schreeuw? Verken dan ook andere meesterwerken uit het expressionisme en aanverwante stromingen op deze site. Elk werk heeft zijn eigen verhaal — en wij vertellen het je graag.

Afbeelding: The Scream – Edvard Munch (1893). Licentie: Public Domain. Bron: Wikimedia Commons.