De Tweede van Mei 1808

Stel je voor: een schilder die zes jaar lang zweeg over wat hij had gezien, en vervolgens twee monumentale doeken maakte die de wereld voor altijd veranderden. De Tweede van Mei 1808 — in het Spaans bekend als El dos de mayo de 1808 — is zo’n werk. Goya schilderde dit adembenemende tafereel pas in 1814, maar de gebeurtenissen die hij vastlegde, hadden zich al in 1808 afgespeeld. Die jaren stilte maken het schilderij alleen maar krachtiger.

In het kort

• Kunstenaar: Francisco Goya
• Jaar: 1814
• Techniek: Olieverf op doek
• Afmetingen: 268 × 347 cm
• Stroming: Romanticism
• Huidige locatie: Prado, Madrid

Wat maakt dit werk onvergetelijk?

De Tweede van Mei 1808 doet iets wat schilderijen zelden doen: het trekt je letterlijk in een vechtpartij. Er is geen heldere lijn tussen held en vijand, geen rustige compositie die je op afstand houdt. Je staat midden in het gewoel, omringd door paarden, sabels en schreeuwende mannen.

Wat dit werk zo bijzonder maakt, is de chaos als artistieke keuze. Goya organiseert de verwarring bewust. Hij laat gewone Madrileense burgers — met messen en blote handen — aanvallen op de beroemde Mamelukse ruiterij van Napoleon. Dat zijn geen soldaten. Dat zijn slagers, smeden en marktkooplieden. Daarin schuilt de ware kracht van het schilderij.

Bovendien is De Tweede van Mei 1808 onlosmakelijk verbonden met zijn broerschilderij, De Derde van Mei 1808. Samen vertellen ze een verhaal van opstand én executie. Maar waar de Derde van Mei de stilte van de dood toont, explodeert de Tweede van Mei van leven en woede.

Historische context

In 1808 bezette Napoleon Spanje. Hij plaatste zijn broer Joseph Bonaparte op de Spaanse troon. De Spanjaarden accepteerden dat niet. Op 2 mei 1808 brak in Madrid een volksopstand uit bij de Puerta del Sol en de Calle de Alcalá. Franse troepen, waaronder de gevreesde Mamelukken — Noord-Afrikaanse ruiters in Napoleons dienst — sloegen de opstand bloedig neer.

Goya leefde in Madrid tijdens die roerige jaren. Hij was hofchilder, maar ook waarnemer. Hij zag hoe zijn stad brandde en bloedde. Toch wachtte hij. Pas na de definitieve val van Napoleon in 1814 schilderde hij dit werk, op verzoek van de herstelde Spaanse regering. Het moest een monument worden voor het verzet. Dat werd het zeker.

In de kunstgeschiedenis markeert dit schilderij een keerpunt. De Romantiek draaide niet om schoonheid alleen — ze draaide om gevoel, om politiek, om de mens in extremis. Goya gaat daarin verder dan wie dan ook. Hij voorzegt bijna het realisme en de moderne oorlogsschilderkunst van de twintigste eeuw.

Symboliek en waar je op moet letten

Wanneer je voor De Tweede van Mei 1808 staat, kijk dan eerst naar het middelpunt van het doek. Daar kolkt een massa lichamen en paardenlijven samen. Geen rust, geen orde — puur geweld. Goya gebruikt dit bewust om de kijker te destabiliseren.

Let vervolgens op de kleuren. Goya kiest voor warme okers, bruinen en felle vlekken rood. Dat rood is bloed, maar ook passie. De Mamelukken dragen exotische kleding: tulbanden, sierlijke mantels, gekleurde tunieken. Ze contrasteren scherp met de donker geklede Madrileense burgers. Daarmee maakt Goya duidelijk wie de indringer is.

Kijk ook naar de figuur linksvoor op het doek: een man die zijn mes in een paard steekt met een bijna wanhopige kracht. Zijn gezicht vertaalt pure overlevingsdrang. Rechts bovenin zie je ruiters die hun sabels heffen. De diagonale lijnen van de sabels en paardenlichamen geven het schilderij zijn gevoel van onstuitbare beweging.

Tot slot: er is geen duidelijke held. Iedereen vecht, iedereen lijdt. Dat is de boodschap van Goya. Oorlog heeft geen glorie. Alleen chaos.

Over Francisco Goya

Francisco José de Goya y Lucientes werd geboren op 30 maart 1746 in Fuendetodos, een klein dorp in Aragón. Hij werkte zich op tot hofchilder van de Spaanse koningsfamilie, maar hij was nooit een gewone portrettist. Goya observeerde, bekritiseerde en documenteerde.

Na een ernstige ziekte in 1792 raakte hij volledig doof. Die stilte transformeerde zijn werk. Zijn blik werd harder, zijn humor zwarter. De latere „Zwarte Schilderijen”, die hij op de muren van zijn eigen huis aanbracht, getuigen van een man die de duisternis van de mensheid recht in de ogen keek.

Goya stierf op 16 april 1828 in Bordeaux, ver van zijn geliefde Spanje. Desondanks is zijn erfenis onlosmakelijk verbonden met de Spaanse identiteit en met de universele taal van het leed.

Nalatenschap en invloed

De Tweede van Mei 1808 inspireerde generaties kunstenaars die na Goya kwamen. Édouard Manet bestudeerde dit werk aandachtig voordat hij zijn eigen Executie van keizer Maximiliaan schilderde. Picasso’s Guernica is ondenkbaar zonder de oorlogsbeelden van Goya.

Bovendien veranderde Goya de manier waarop schilders over oorlog dachten. Vóór hem was oorlog vaak heroïsch en schoon voorgesteld. Na hem werd het vuil, verwarrend en menselijk. Dat is misschien zijn grootste bijdrage aan de kunstgeschiedenis.

Vandaag de dag verschijnt De Tweede van Mei 1808 op tentoonstellingen wereldwijd, in schoolboeken en in politieke discussies over kolonialisme en bezetting. Het schilderij heeft zijn urgentie nooit verloren.

Waar je het werk nu kunt zien

Het schilderij hangt permanent in het Museo Nacional del Prado in Madrid, zaal 64. Het Prado is geopend van maandag tot en met zaterdag van 10:00 tot 20:00 uur, en op zondag van 10:00 tot 19:00 uur. Reserveer je ticket online om wachtrijen te vermijden, zeker in de zomer.

Tip: plan je bezoek op een doordeweekse ochtend. De zalen met Goya zijn dan rustiger, en je kunt langer stilstaan voor het grote doek. Direct naast De Tweede van Mei 1808 hangt De Derde van Mei 1808 — bekijk ze altijd samen voor de volledige emotionele impact.

Het Prado herbergt daarnaast de volledige reeks van Goya’s „Zwarte Schilderijen” en zijn schitterende portretten van de Spaanse adel. Een dagje is nauwelijks genoeg.

Veelgestelde vragen

Waarom schilderde Goya De Tweede van Mei 1808 pas in 1814?

Tijdens de Franse bezetting was het te gevaarlijk om openlijk anti-Frans werk te maken. Pas na Napoleons val in 1814 kreeg Goya de ruimte — en het verzoek — om de opstand te vereeuwigen.

Wie zijn de Mamelukken op het schilderij?

De Mamelukken waren Noord-Afrikaanse en Midden-Oosterse ruiters in dienst van Napoleon. Hun exotische verschijning maakte diepe indruk op de Spanjaarden en verstevigde het beeld van de Fransen als vreemde bezetters.

Wat is het verschil tussen De Tweede en De Derde van Mei 1808?

De Tweede van Mei toont de volksopstand zelf: het gevecht op straat. De Derde van Mei toont de nasleep: de executie van de opstandelingen door Franse soldaten. Samen vormen ze een tweeluik over verzet en onderdrukking.

Hoe groot is het schilderij precies?

Het doek meet 268 bij 347 centimeter. Die grote afmetingen waren destijds typisch voor officiële historieschilderijen en geven het werk een overweldigende fysieke aanwezigheid.

Heeft het schilderij politieke betekenis gekregen na Goya’s tijd?

Zeker. De Tweede van Mei 1808 wordt tot op de dag van vandaag gebruikt als symbool van verzet tegen bezetting en onderdrukking, ver buiten de Spaanse context. Het spreekt universeel over de moed van gewone mensen.

Raak je geïnspireerd door de kracht van Goya’s werk? Ontdek dan ook onze andere artikelen over de Romantiek en de meesters van de Spaanse schilderkunst. Er valt nog veel meer te zien — en te voelen.

Afbeelding: The Second of May 1808 – Francisco Goya (1814). Licentie: Public Domain. Bron: Wikimedia Commons.