Księżycowy słój (biała porcelana Joseon)
Bernard Leach kupił jeden z tych dzbanów w Seulu w 1935 roku i przywiózł do Anglii. Podarował go Lucie Rie, austriackiej ceramiczce, która uciekła przed nazizmem do Londynu. Stał w jej pracowni przez czterdzieści lat i widać go na zdjęciach z niemal całej jej kariery. Po jej śmierci trafił do British Museum — gdzie stoi do dziś, podpisany jako dzban, który uczył dwoje najważniejszych ceramików XX wieku.
Najważniejsze fakty
- Nazwa koreańska: 달항아리 (dalhangari) — dosłownie „księżycowy dzban”
- Twórcy: anonimowi garncarze królewskich pieców
- Czas powstania: koniec XVII i pierwsza połowa XVIII wieku
- Technika: biała porcelana, toczona w dwóch częściach i łączona
- Wymiary: najczęściej 40–50 cm wysokości, podobna szerokość
- Epoka: dynastia Joseon
- Gdzie szukać: Muzeum Narodowe Korei, British Museum, Metropolitan Museum, Leeum
Dlaczego nie da się go zrobić inaczej
To jest sedno całej sprawy i warto zacząć od techniki.
Glina porcelanowa przy tej średnicy nie utrzyma własnego ciężaru na kole garncarskim. Naczynie o szerokości czterdziestu kilku centymetrów zapadłoby się, zanim garncarz skończyłby je toczyć.
Rozwiązanie było jedno: utoczyć dwie półkoliste czasze osobno, podsuszyć je, a potem złączyć krawędziami w połowie wysokości.
Z tego wynika wszystko inne. Obie połówki nigdy nie były identyczne. W piecu, przy temperaturze powyżej 1200 stopni, całość osiadała nierównomiernie. Dzban wychodzi krzywy z konieczności, nie z wyboru.
Na wielu egzemplarzach linia łączenia jest widoczna — jako lekkie wybrzuszenie albo cienki pierścień. Nie usuwano jej.
Warto dodać, że wskaźnik strat był ogromny. Większość dzbanów pękała w wypale. Zachowane egzemplarze z tego okresu liczy się w dziesiątkach.
Skąd wzięła się nazwa
Określenie „księżycowy dzban” nie jest historyczne.
W dokumentach Joseon naczynia te opisywano rzeczowo, jako baekja daeho — duże białe słoje. Służyły do przechowywania: soi, alkoholu, ziarna, czasem kwiatów.
Nazwę wymyślono w latach pięćdziesiątych XX wieku. Przypisuje się ją malarzowi Kim Whanki, który kolekcjonował te naczynia, malował je obsesyjnie i pisał o nich jako o księżycach.
Kim mieszkał w domu pełnym dzbanów i mówił, że uczy się od nich bardziej niż od jakiegokolwiek malarza. Jego obrazy z lat pięćdziesiątych to w dużej mierze studia tych form.
Nazwa się przyjęła, bo trafiała w sedno: pełny, nierówny, świecący matowo kształt rzeczywiście przypomina księżyc w pełni.
Kontekst historyczny
Dynastia Joseon rządziła Koreą od 1392 do 1897 roku i była państwem konfucjańskim w stopniu radykalnym.
Biała porcelana zastąpiła zdobiony celadon epoki Goryeo właśnie z powodów ideologicznych. Konfucjańska elita uznała zdobnictwo za zbytek, a biel — za kolor czystości i powściągliwości.
Produkcją zajmowały się królewskie piece bunwon w Gwangju pod Seulem, podlegające dworskiemu urzędowi. Dzbany tego typu powstawały tam głównie między 1650 a 1750 rokiem.
Był to okres odbudowy po dwóch wyniszczających inwazjach — japońskiej z lat 1592–1598 i mandżurskiej z 1636 roku. Kraj był zubożały, a prostota nie zawsze była wyborem estetycznym.
Warto dodać: to były przedmioty użytkowe. Nie powstawały jako dzieła sztuki i nikt ich wtedy tak nie traktował.
Na co zwrócić uwagę
Szew. Poszukaj linii w połowie wysokości. Na niektórych egzemplarzach jest wyraźna, na innych ledwie wyczuwalna. To ślad łączenia dwóch czasz.
Asymetria. Obejdź dzban dookoła. Z każdej strony wygląda inaczej — obrys nigdy nie jest idealnym kołem.
Kolor szkliwa. Nie jest to czysta biel. Ma odcień mleczny, kremowy albo lekko błękitnawy, zależnie od składu gliny i warunków wypału.
Ślady po ogniu. Na wielu egzemplarzach widać przebarwienia, plamki i drobne nierówności szkliwa. Uchodzą za walor, nie usterkę.
Szyjka i stopka. Obie są niskie i niepozorne. Nie konkurują z bryłą — podtrzymują ją.
Cień. Jeśli dzban jest dobrze oświetlony, popatrz na cień, jaki rzuca. Przy nieregularnym obrysie zmienia się on wyraźnie przy najmniejszym ruchu widza.
Anonimowi garncarze
Żaden z twórców nie zostawił nazwiska.
W hierarchii społecznej Joseon garncarze zajmowali niską pozycję. Pracowali w państwowych pracowniach jako rzemieślnicy przypisani do urzędu, nie jako artyści.
Z ich wyrobów nie wynikało prestiżu ani autorstwa. Naczynie miało spełniać funkcję.
To sprawia, że dzisiejszy status tych przedmiotów jest podwójnie osobliwy: obiekty stworzone bez ambicji artystycznych, przez ludzi bez prawa do podpisu, stały się najbardziej rozpoznawalnym wytworem koreańskiej kultury materialnej.
Dzban, który pojechał do Londynu
Ta historia zbudowała zachodnią sławę tych naczyń.
Bernard Leach, angielski ceramik i najważniejszy propagator ceramiki wschodnioazjatyckiej na Zachodzie, kupił jeden z tych dzbanów w Seulu w 1935 roku. Zapłacił, jak wspominał, bardzo niewiele.
Po powrocie podarował go Lucie Rie — austriackiej ceramiczce żydowskiego pochodzenia, która uciekła z Wiednia po Anschlussie i zaczynała w Londynie od zera.
Dzban stał w jej pracowni przez ponad czterdzieści lat. Widać go w tle na licznych fotografiach. Rie mówiła, że patrzy na niego codziennie i wciąż się z niego uczy.
Po jej śmierci w 1995 roku naczynie trafiło do British Museum, gdzie jest eksponowane do dziś.
Leach napisał o koreańskiej ceramice zdanie, które często się cytuje: że garncarze Joseon osiągnęli to, do czego zachodni ceramicy dążą przez całe życie — i zrobili to nie próbując.
Dziedzictwo i wpływ
Kim Whanki, najważniejszy koreański malarz XX wieku, uczynił z tych dzbanów główny motyw swojej twórczości i ukuł ich dzisiejszą nazwę.
Współcześni ceramicy — między innymi Kwon Dae-sup i Park Young-sook — poświęcili dekady na odtworzenie tej formy tradycyjnymi metodami, w piecach opalanych drewnem.
Dzbany trafiają na aukcje międzynarodowe i osiągają wysokie ceny. W 2023 roku egzemplarz z XVIII wieku sprzedano u Christie’s za ponad cztery i pół miliona dolarów — rekord dla koreańskiej ceramiki.
Warto dodać wątek, który zna każdy Koreańczyk: na ceremonii otwarcia igrzysk w Pjongczangu w 2018 roku motyw księżycowego dzbana wykorzystano w scenografii jako symbol narodowy.
Kilka egzemplarzy ma status koreańskiego skarbu narodowego. Dawna numeracja skarbów została zniesiona w 2021 roku.
Gdzie zobaczyć
W Muzeum Narodowym Korei w dzielnicy Yongsan w Seulu, w galerii ceramiki Joseon. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny.
- Obejdź dzban dookoła. To jedyny sposób, żeby zobaczyć asymetrię — z jednej strony wygląda symetrycznie, z drugiej nie.
- Poszukaj linii łączenia w połowie wysokości.
- Muzeum jest bardzo duże. Na całość zaplanuj co najmniej trzy godziny.
- Kolekcje mają też British Museum (egzemplarz Lucie Rie), Metropolitan Museum w Nowym Jorku, Muzeum Leeum i Osaka Museum of Oriental Ceramics.
W Polsce oryginalne egzemplarze nie są eksponowane na stałe. Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie ma kolekcję ceramiki azjatyckiej i organizuje wystawy czasowe — warto śledzić program.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego dzban jest niesymetryczny?
Bo inaczej nie dałoby się go zrobić. Glina porcelanowa przy takiej średnicy zapada się na kole, więc garncarze toczyli dwie połówki osobno i łączyli je. Nierówność powstaje przy łączeniu i w wypale.
Skąd nazwa „księżycowy”?
Z lat pięćdziesiątych XX wieku; przypisuje się ją malarzowi Kim Whanki. W epoce Joseon naczynia te nazywano po prostu dużymi białymi słojami i używano do przechowywania żywności i alkoholu.
Do czego służyły?
Do przechowywania — soi, alkoholu, ziarna. To były przedmioty użytkowe, produkowane w królewskich piecach w Gwangju, nie obiekty kolekcjonerskie.
Ile ich się zachowało?
Niewiele. Wypał był bardzo trudny i większość egzemplarzy pękała w piecu. Zachowane dzbany z okresu największej produkcji liczy się w dziesiątkach.
Jaka jest historia dzbana w British Museum?
Bernard Leach kupił go w Seulu w 1935 roku i podarował Lucie Rie, austriackiej ceramiczce mieszkającej w Londynie. Stał w jej pracowni ponad czterdzieści lat, a po jej śmierci w 1995 trafił do muzeum.
Ile kosztuje taki dzban?
Na aukcjach osiągają ceny od kilkuset tysięcy do kilku milionów dolarów. Rekord — ponad cztery i pół miliona — padł u Christie’s w 2023 roku.
Jeśli ten dzban Cię zainteresował, poznaj Irworobongdo — malowidło z tej samej epoki, będące jego dokładnym przeciwieństwem: skrajnie symetryczne, pełne symboliki i stworzone wyłącznie dla władzy.
Zdjęcie: Księżycowy dzban, biała porcelana Joseon, XVIII w. Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.
