Mała czternastoletnia tancerka

Kiedy w 1881 roku paryska publiczność po raz pierwszy ujrzała Małą czternastoletnią tancerkę, wielu krytyków zareagowało oburzeniem – nie dlatego, że rzeźba była nieskromna, lecz dlatego, że była… zbyt prawdziwa. Edgar Degas ubrał figurę w prawdziwą baletkę z tiulu, wsunął jej prawdziwy warkocz i wyposażył w prawdziwe satynowe wstążki. W świecie, gdzie rzeźba oznaczała zimny marmur i heroiczne gesty, ta mała tancerka z paryskiego przedmieścia zupełnie nie pasowała do żadnej szuflady.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Edgar Degas
• Rok: 1881 (model woskowy); odlewy brązowe – pośmiertnie, od 1921 r.
• Technika: Wosk barwiony, włosy naturalne, tiul, satyna, drewno (oryginał); brąz, tiul, satyna (odlewy)
• Wymiary: Około 98 cm wysokości (bez podstawy)
• Nurt: Impresjonizm
• Obecna lokalizacja: Musée d’Orsay, Paryż

Co czyni dzieło „Mała czternastoletnia tancerka” tak wyjątkowym?

Rzeźba ta łamie niemal każdą zasadę XIX-wiecznej rzeźby akademickiej. Degas nie sięgnął po marmur ani po brąz – wybrał wosk, który barwił i modelował niczym ciało, nie jak kamień. Następnie uczynił coś, co graniczyło z prowokacją: dosłownie ubrał swoją postać. Tiulowa spódniczka, satynowa wstążka, naturalne włosy upięte w warkocz – to nie były dekoracje. To był manifest.

Model pozowała Marie van Goethem, trzynasto- lub czternastoletnia uczennica paryskiej Opery, wywodząca się z belgijskiej rodziny robotniczej. Degas uchwycił ją w chwili odpoczynku między ćwiczeniami – z rękoma splecionymi za plecami, brodą uniesioną do góry, oczami na wpół przymkniętymi. Nie ma w tej pozie nic triumfalnego. Jest za to zmęczenie, determinacja i jakiś nieoczekiwany spokój.

Dlatego właśnie Mała czternastoletnia tancerka wciąż nas porusza. Nie pokazuje baleriny z plakatu. Pokazuje dziewczynkę, która ciężko pracuje.

Kontekst historyczny

Rok 1881 to czas rozkwitu impresjonizmu i narastającej debaty o tym, czym w ogóle powinna być sztuka. Paryskie Salony wciąż rządziły gustem, jednak niezależne wystawy impresjonistów – takie jak ta szósta, na której Degas zaprezentował swoje dzieło – powoli zmieniały reguły gry.

Jednocześnie balet był wówczas zjawiskiem głęboko społecznym. Szkoła tańca przy Operze Paryskiej kształciła dziewczynki głównie z ubogich rodzin. Kariery baletnic były kruche, a ich los często niepewny. Degas doskonale znał te kulisy – dosłownie i w przenośni. Spędził setki godzin za sceną, w salach prób i na widowni.

Jednak zamiast przedstawić balet jako świat baśniowego przepychu, pokazał go takim, jakim był: miejscem ciężkiej pracy, hierarchii i codziennego mozołu. To był akt odwagi artystycznej, który wyprzedzał swoje czasy o dekady.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stając przed Małą czternastoletnią tancerką, zwróć przede wszystkim uwagę na postawę ciała. Ręce splecione za plecami to pozycja wymuszenia – zbiorowej dyscypliny, którą wpajano tancerkom od pierwszych lat nauki. Jednocześnie uniesiona broda sugeruje dumę, może nawet bunt.

Przyjrzyj się twarzy. Degas nadał jej rysom coś, co krytycy epoki odbierali jako „prymitywność”, a co dziś czytamy jako autentyczność. To nie jest wyidealizowany portret. To konkretna osoba z konkretnego miejsca i czasu.

Zwróć również uwagę na materiały. Tiul i satyna starzeją się inaczej niż brąz. W oryginalnej wersji woskowej różnica faktur była jeszcze bardziej uderzająca – chropowaty wosk kontra delikatna tkanina. Degas celowo grał na tym kontraście, zestawiając twarde z miękkim, trwałe z ulotnym.

Wreszcie – postawa. Figura stoi lekko rozkraczona, co jest pozycją czysto funkcjonalną, a nie estetyczną. To ciało tancerki w pracy, nie w spektaklu.

O Edgarze Degasie

Edgar Degas (1834–1917) urodził się w zamożnej paryskiej rodzinie bankierskiej i nigdy nie musiał martwić się o pieniądze – przynajmniej przez długi czas. Studiował w École des Beaux-Arts i we Włoszech, gdzie zafascynował się mistrzami renesansu. Jednak szybko odszedł od akademickiego kanonu.

Związał się z impresjonistami, choć sam nigdy w pełni nie zaakceptował tego określenia. Wolał nazywać siebie „realistą”. Jego obsesją było ruch – tancerki, konie wyścigowe, kobiety przy toalecie. Degas był mistrzem pastelu i rysunku, a jego rzeźby długo pozostawały w sferze prywatnej.

Pod koniec życia tracił wzrok, co paradoksalnie zbliżyło go do rzeźby – mógł poznawać formy dotykiem. Umarł w 1917 roku, zostawiając po sobie jedno z najbogatszych i najbardziej różnorodnych dzieł w historii sztuki nowoczesnej.

Dziedzictwo i wpływ

Mała czternastoletnia tancerka otworzyła drzwi, przez które późniejsi rzeźbiarze przeszli z rozmachem. Użycie mieszanych materiałów, odwołanie do konkretnej osoby i codzienności, odrzucenie heroizmu – to wszystko stało się fundamentem rzeźby XX wieku.

Dzieło wpłynęło między innymi na twórców awangardy i surrealizmu, którzy chętnie sięgali po nieoczekiwane zestawienia materiałów. Dziś Mała czternastoletnia tancerka funkcjonuje też jako ikona popkultury – jej wizerunek pojawia się na okładkach książek, w filmach, na plakatach wystaw na całym świecie.

Co więcej, rzeźba stała się punktem wyjścia do ważnych rozmów o pracy dzieci, nierównościach klasowych i romantyzmie, którym otaczamy pewne zawody. To rzadkie, gdy jedno dzieło potrafi jednocześnie być piękne i stawiać trudne pytania.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Oryginalna wersja woskowa Małej czternastoletniej tancerki znajduje się w National Gallery of Art w Waszyngtonie. Jednak najsłynniejszy i najchętniej odwiedzany odlew brązowy eksponuje Musée d’Orsay w Paryżu, w sercu kolekcji impresjonistycznej.

Muzeum mieści się przy Quai Anatole France, niedaleko mostu Solférino. Warto przyjść rano – tłumy narastają po południu. Bilet online warto kupić wcześniej, szczególnie latem.

W tym samym muzeum znajdziesz dziesiątki innych prac Degasa: pastele z tancerkami, obrazy wyścigów konnych i intymne sceny przy toalecie. Zarezerwuj na wizytę przynajmniej dwie godziny, żeby móc spokojnie obejść całe skrzydło impresjonistów.

Najczęściej zadawane pytania

Kto pozował do „Małej czternastoletniej tancerki”?

Modelką była Marie van Goethem, Belgijka ucząca się w szkole baletowej przy Operze Paryskiej. Miała około 13–14 lat, gdy Degas tworzył swój model woskowy.

Dlaczego rzeźba wywołała skandal w 1881 roku?

Krytycy byli zszokowani użyciem prawdziwych materiałów – tkaniny i włosów – oraz surowym, niewyidealizowanym przedstawieniem twarzy i sylwetki dziewczynki. Rzeźba łamała wszelkie akademickie konwencje epoki.

Ile odlewów „Małej czternastoletniej tancerki” istnieje na świecie?

Po śmierci Degasa w 1917 roku wykonano około 28–29 odlewów brązowych. Znajdują się w najważniejszych muzeach świata, między innymi w Musée d’Orsay, Metropolitan Museum of Art i Tate Modern.

Jaki materiał Degas użył do oryginału?

Oryginał wykonano z barwionego wosku, z naturalnych włosów, tiulowej spódniczki i satynowej wstążki. Dopiero pośmiertnie dzieło odlano w brązie, zachowując tkaninowe elementy stroju.

Czy „Mała czternastoletnia tancerka” to impresjonizm w rzeźbie?

Tak, choć Degas wolał słowo „realizm”. Dzieło wpisuje się w impresjonistyczne dążenie do uchwycenia chwili i prawdy życia codziennego, zamiast idealizowania rzeczywistości.

Jeśli Mała czternastoletnia tancerka wzbudziła w Tobie ciekawość, koniecznie poznaj inne dzieła Degasa – jego pastele z tancerkami to równie fascynujące okno na XIX-wieczny Paryż. Sprawdź też nasze artykuły o Camille Monet i Auguste Renoir, by w pełni zanurzyć się w świecie impresjonizmu.

Zdjęcie: Mała czternastoletnia tancerka – Edgar Degas (1881). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.