Mała czternastoletnia tancerka
Wiemy, jak nazywała się ta dziewczynka, i nie wiemy, co się z nią stało. Marie van Goethem, córka belgijskiej praczki i krawca, została wyrzucona ze szkoły baletowej Opery Paryskiej w 1882 roku za nieobecności. Miała wtedy około piętnastu lat. Po tej dacie znika z dokumentów całkowicie. Rzeźba, przez którą ją znamy, powstała rok wcześniej.
Najważniejsze fakty
- Artysta: Edgar Degas (1834–1917)
- Tytuł francuski: Petite danseuse de quatorze ans
- Powstanie: 1878–1881 (model woskowy)
- Odlewy w brązie: pośmiertnie, od 1922 roku
- Technika: wosk barwiony, prawdziwe włosy, tiul, satyna, drewniana podstawa
- Wysokość: ok. 99 cm
- Nurt: impresjonizm, choć artysta wolał określenie „realizm”
- Oryginał: National Gallery of Art, Waszyngton; odlewy m.in. w Musée d’Orsay
Skandal 1881
Rzeźba miała być pokazana na piątej wystawie impresjonistów w 1880 roku. Degas przysłał pustą gablotę. Praca nie była gotowa.
Wystawił ją rok później, na szóstej wystawie. Umieścił ją w oszklonej gablocie, jak eksponat muzealny albo okaz w gabinecie osobliwości.
Reakcja była gwałtowna. Nie chodziło o nagość — figura jest ubrana. Chodziło o wszystko naraz: o wosk zamiast marmuru, o prawdziwe ubranie, o prawdziwe włosy, o gablotę i o twarz.
Krytycy pisali o dziewczynce w kategoriach, które dziś czyta się z niesmakiem. Jeden porównał ją do okazu z muzeum zoologicznego. Inny użył słowa „małpia”. Kilku odwołało się do popularnych wtedy teorii kryminologicznych Lombroso, według których rysy twarzy zdradzają skłonność do przestępstwa.
Za tymi opiniami stała klasa. Ta dziewczynka wyglądała na to, kim była — na dziecko z ubogiej rodziny robotniczej. Publiczność przywykła do baletnic jako istot eterycznych, nie do podopiecznych z przedmieścia.
Degas zabrał rzeźbę do pracowni. Nigdy więcej jej nie wystawił. Stała tam przez trzydzieści sześć lat, aż do jego śmierci.
Marie van Goethem
Znamy o niej więcej, niż można by się spodziewać — i mniej, niż byśmy chcieli.
Urodziła się w Paryżu w 1865 roku, w rodzinie belgijskich imigrantów. Ojciec był krawcem, matka praczką. Miała dwie siostry — obie również tańczyły w Operze.
Do szkoły baletowej trafiła jako dziecko. Pozowała Degasowi od około 1878 roku, gdy miała trzynaście lat. Zachowały się rysunki przygotowawcze, w tym studia jej nagiego ciała z kilku stron.
Wiadomo, że matka posyłała córki do pracy i że rodzina żyła w skrajnej biedzie. Zachowały się wzmianki prasowe o siostrach van Goethem, opisujące ich obecność w kawiarniach na Montmartrze.
W 1882 roku Marie została zwolniona z Opery za zbyt liczne nieobecności na zajęciach. Od tego momentu nie ma po niej śladu w żadnych archiwach: ani aktu małżeństwa, ani zgonu, ani wzmianki prasowej.
Jej starsza siostra Antoinette odsiedziała wyrok za kradzież. Młodsza, Louise-Joséphine, zrobiła karierę i tańczyła w Operze przez ponad trzydzieści lat.
O Marie nie wiemy nic.
Co czyni tę rzeźbę wyjątkową?
Degas złamał tu niemal wszystkie reguły rzeźby XIX wieku.
Materiał. Zamiast marmuru lub brązu — wosk, barwiony tak, by przypominał ciało. Wosk był materiałem pomocniczym, używanym do modeli, nie do dzieł skończonych.
Ubranie. Prawdziwy gorsecik, prawdziwa spódniczka z tiulu, prawdziwe pantofelki, prawdziwa wstążka we włosach. To pierwszy przypadek w rzeźbie zachodniej, gdy artysta ubrał figurę w rzeczywiste tkaniny jako element dzieła, nie rekwizyt.
Włosy. Prawdziwe, z peruki, zaplecione w warkocz.
Temat. Konkretne dziecko z konkretnego adresu, nie alegoria ani bogini.
Degas pokrył potem tkaniny woskiem, żeby scalić je z figurą — dlatego oryginał ma dziś jednolity, przygaszony ton.
Na co zwrócić uwagę
Pozycja. To czwarta pozycja baletowa, ale wykonana w pozie odpoczynku — stopy rozstawione, ciężar przeniesiony, ręce splecione z tyłu i wyprostowane w łokciach.
Broda. Uniesiona, oczy przymknięte. Ten gest czytano jako arogancję. Można go też czytać jako wyczerpanie albo jako to, co robi ciało po wielu godzinach ćwiczeń.
Ręce. Splecione za plecami, palce zaciśnięte. To nie jest pozycja swobodna — to napięcie.
Warkocz. W oryginale prawdziwe włosy, w odlewach brązowych odtworzone lub zastąpione.
Wstążka. Jedyny element, który w odlewach pozostaje tkaniną — i jedyna rzecz z oryginału, którą muzea okresowo wymieniają.
Podstawa. Prosta drewniana deska, bez cokołu i bez podniesienia. Figura stoi na poziomie widza.
Kontekst historyczny
Uczennice szkoły baletowej Opery nazywano petits rats — szczurkami. Rekrutowano je z najuboższych rodzin, często w wieku siedmiu czy ośmiu lat.
Pensja nie wystarczała na utrzymanie. System abonamentowy dawał zamożnym mężczyznom prawo wstępu za kulisy, do sali zwanej foyer de la danse. Układy między abonentami a tancerkami były powszechne i akceptowane społecznie.
Degas znał te realia dokładnie — spędził w salach prób setki godzin.
Warto dodać rzecz, która zmienia lekturę tej rzeźby: Degas wystawił ją razem z serią pasteli przedstawiających skazanych przestępców, których rysował podczas procesu sądowego. To zestawienie było świadome i współcześni je zauważyli.
Co artysta chciał przez to powiedzieć — czy podzielał teorie o fizjonomii zbrodni, czy je kwestionował — pozostaje przedmiotem sporu.
O Edgarze Degasie
Urodził się w 1834 roku w Paryżu, w zamożnej rodzinie bankierskiej. Studiował w École des Beaux-Arts i we Włoszech.
Nie znosił nazwy „impresjonista” i mówił o sobie, że jest realistą. Nie malował w plenerze.
Poświęcił tancerkom około półtora tysiąca prac. „Lekcja tańca” to jeden z obrazów z tego cyklu.
Tracił wzrok od lat dziewięćdziesiątych, co skierowało go ku rzeźbie — formie, którą można poznawać dotykiem.
Zmarł w 1917 roku, niemal niewidomy.
Co znaleziono w pracowni
To zaskakujący epilog.
Po śmierci Degasa w jego pracowni odkryto około stu pięćdziesięciu figurek z wosku i gliny — tancerek, koni, kąpiących się kobiet. Większość była w złym stanie, niektóre rozpadały się.
Degas nie wystawiał ich za życia. „Mała tancerka” była jedyną rzeźbą, jaką kiedykolwiek pokazał publicznie.
Spadkobiercy zdecydowali o odlaniu części z nich w brązie. Prace prowadziła odlewnia Hébrard od 1922 roku. Wykonano po około dwadzieścia odlewów z każdego modelu.
Oryginał woskowy „Małej tancerki” kupił kolekcjoner Paul Mellon, który przekazał go w 1999 roku National Gallery of Art w Waszyngtonie. Tam stoi do dziś — w gablocie, jak w 1881 roku.
Dziedzictwo i wpływ
Użycie prawdziwych materiałów w rzeźbie stało się w XX wieku oczywistością. Ta figura była pierwsza.
Wpływ widać u dadaistów i surrealistów, którzy zestawiali materiały wbrew konwencjom, a dalej u całej rzeźby posługującej się przedmiotem gotowym.
Rzeźba jest też punktem odniesienia w rozmowach o pracy dzieci i o tym, co ukrywamy pod estetyką pewnych zawodów. Powstał na jej podstawie musical „Little Dancer”, wystawiony w Waszyngtonie w 2014 roku, opowiadający historię Marie.
W 2022 roku jeden z odlewów sprzedano na aukcji za ponad czterdzieści milionów dolarów.
Gdzie zobaczyć dzieło dziś
Oryginał woskowy stoi w National Gallery of Art w Waszyngtonie. Wstęp do muzeum jest bezpłatny.
Odlewy brązowe są w kilkunastu muzeach, między innymi w Musée d’Orsay w Paryżu, Metropolitan Museum w Nowym Jorku, Tate w Londynie i Ny Carlsberg Glyptotek w Kopenhadze.
- Obejdź rzeźbę dookoła. Z każdej strony wygląda inaczej, a z tyłu widać splecione dłonie — najbardziej wymowny fragment.
- Stań na wysokości jej wzroku. Figura ma niecały metr i jest ustawiona nisko; patrzenie z góry zmienia odbiór.
- W Orsay obok stoją inne odlewy Degasa i wiszą jego pastele z tancerkami. Godziny i ceny sprawdź przed wyjazdem; muzeum jest zamknięte w poniedziałki.
- Jeśli masz wybór — oryginał woskowy różni się wyraźnie od brązów: ma cieplejszy, cielesny ton i wyraźniejszą fakturę.
Najczęściej zadawane pytania
Kim była modelka?
Marie van Goethem, urodzona w 1865 roku w Paryżu córka belgijskich imigrantów — krawca i praczki. Uczyła się w szkole baletowej Opery Paryskiej i pozowała Degasowi od trzynastego roku życia.
Co się z nią stało?
Nie wiadomo. W 1882 roku zwolniono ją z Opery za nieobecności. Od tamtej pory nie ma po niej żadnych śladów w archiwach — ani aktu ślubu, ani zgonu.
Dlaczego rzeźba wywołała skandal?
Przez połączenie wosku, prawdziwych tkanin i włosów, gabloty przypominającej ekspozycję przyrodniczą oraz twarzy, którą krytycy uznali za pospolitą. Część recenzji odwoływała się do teorii wiążących rysy twarzy ze skłonnością do przestępstwa.
Czy to oryginał czy odlew?
Oryginał woskowy jest w National Gallery of Art w Waszyngtonie. Odlewy brązowe wykonano pośmiertnie, od 1922 roku, i znajdują się w kilkunastu muzeach na świecie.
Czy Degas wystawiał inne rzeźby?
Nie. To jedyna rzeźba, którą pokazał publicznie. Po jego śmierci w pracowni znaleziono około stu pięćdziesięciu figurek z wosku i gliny, których nigdy nie eksponował.
Ile odlewów istnieje?
Około dwudziestu ośmiu, wykonanych przez odlewnię Hébrard w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku.
Jeśli ta rzeźba Cię poruszyła, poznaj „Lekcję tańca” tego samego artysty — obraz z tych samych sal prób, przedstawiający dziewczęta w takim samym położeniu jak Marie.
Zdjęcie: Petite danseuse de quatorze ans – Edgar Degas (1878–1881). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.
