Ręce modlące się

Środkowy obraz, do którego powstał ten szkic, spłonął. Dürer malował go trzynaście miesięcy i przy okazji wykłócał się z klientem o pieniądze — pisał, że więcej takich zleceń nie przyjmie, bo na malowaniu detalicznym nie da się zarobić. Deska trafiła potem do zbiorów bawarskich i w 1729 roku spaliła się w pożarze rezydencji w Monachium. Studium ręki przetrwało, obraz nie.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Albrecht Dürer (1471–1528)
• Tytuł niemiecki: Betende Hände
• Rok: 1508
• Technika: pióro, tusz i biel kryjąca na papierze gruntowanym na niebiesko
• Wymiary: 29,1 × 19,7 cm
• Nurt: renesans północny
• Lokalizacja: Albertina, Wiedeń

Do czego to miało służyć

Warto zacząć od tego, bo najbardziej znany rysunek świata był notatką roboczą.

W 1507 roku frankfurcki kupiec Jakob Heller zamówił u Dürera obraz ołtarzowy do kościoła dominikanów we Frankfurcie. Tematem miało być Wniebowzięcie i Koronacja Marii.

Dürer wykonał kilkanaście studiów na niebieskim papierze: głowy apostołów, fałdy szat, stopy, dłonie. To jedno z nich.

Ręce należą do apostoła w dolnej części kompozycji — postaci klęczącej przy pustym grobie Marii i patrzącej w górę.

Zachowała się korespondencja Dürera z Hellerem i jest w niej sporo goryczy. Malarz pisze, że pracował nad obrazem ponad rok, że użył najdroższych pigmentów, i że przy takiej cenie lepiej mu się opłaca robić grafikę niż malować starannie. Ostatecznie wytargował dodatkową zapłatę.

Co się stało z ołtarzem

Historia jest dramatyczna i rzadko opowiadana w całości.

Ołtarz stał we Frankfurcie przez sto lat. W 1614 roku środkowy panel Dürera kupił elektor bawarski Maksymilian I, zostawiając w kościele kopię wykonaną przez Jobsta Harricha.

Oryginał trafił do Monachium. W 1729 roku spłonął w pożarze rezydencji.

Znamy go więc wyłącznie z tej kopii, która do dziś wisi w Historisches Museum we Frankfurcie — i z kilkunastu zachowanych studiów Dürera.

Boczne skrzydła ołtarza, malowane przez warsztat i innych artystów, przetrwały.

To jeden z tych przypadków, w których szkic przeżył dzieło i stał się od niego sławniejszy.

Co czyni ten rysunek wyjątkowym?

Techniczna maestria jest tu punktem wyjścia, nie celem.

Dürer rysował na papierze zagruntowanym na niebiesko — technice przyniesionej z Wenecji. Pozwala ona zacząć od średniego tonu: cienie dokłada się tuszem, światła bielą kryjącą. Efekt jest szybszy i bardziej plastyczny niż przy pracy na białym papierze.

Widać każdą żyłę, staw i fałdę naskórka. To nie są dłonie idealne — mają nierówne palce, zgrubienia, wyraźnie zarysowane kostki.

A jednak najważniejsze jest to, czego nie ma. Bez twarzy, bez ciała, bez otoczenia — same dłonie niosą skupienie i napięcie. Dürer zredukował emocję do minimum formy.

Na co zwrócić uwagę

Rękawy. Przy nadgarstkach widać zarys szaty — to fragment kostiumu apostoła, dowód, że rysunek jest częścią większej kompozycji, nie samodzielną pracą.

Palce. Nie są ze sobą splecione, tylko przyłożone do siebie, lekko rozchylone przy końcach. To gest modlitewny w typie zachodnim, który upowszechnił się dopiero w późnym średniowieczu.

Kciuki. Skrzyżowane, jeden przed drugim. Drobiazg, ale to on nadaje dłoniom naturalność.

Biel. Nałożona punktowo na kostki, opuszki i krawędź dłoni. Przy oglądaniu z bliska widać, że to osobne, precyzyjne dotknięcia pędzla.

Kierunek. Palce wychodzą poza górną krawędź kadru. Wzrok idzie za nimi ku czemuś, czego nie widać.

Na odwrocie arkusza znajduje się studium głowy i stóp tego samego apostoła. Dürer wykorzystywał obie strony papieru.

Legenda o bracie

Ta historia krąży po świecie od stuleci i warto ją rozprawić, bo jest fałszywa.

Opowieść mówi, że Dürer miał brata, z którym umówił się, że jeden będzie studiował, a drugi pracował w kopalni, żeby go utrzymać. Po latach ręce brata były tak zniszczone pracą, że nie mógł już malować. Dürer miał wtedy narysować jego zniekształcone dłonie.

Nic z tego nie jest prawdą.

Dürer miał brata imieniem Albert, ale nie był on górnikiem ani nie poświęcał się dla rodzeństwa. Inny brat, Endres, został złotnikiem, a Hans — malarzem na dworze polskim w Krakowie.

Ręce na rysunku nie są zniszczone pracą fizyczną. To dłonie modela pozującego w pracowni, prawdopodobnie samego Dürera albo kogoś z jego otoczenia.

Legenda pojawia się dopiero w XIX wieku, w literaturze dewocyjnej, i rozeszła się w XX wieku w broszurach religijnych.

Warto ją znać właśnie dlatego, że jest tak rozpowszechniona.

Kontekst historyczny

Rok 1508. Dürer wrócił niedawno z drugiej podróży do Wenecji, gdzie spędził blisko dwa lata i gdzie — jak pisał — traktowano go jak pana, a w Norymberdze jak pasożyta.

Europa była u progu wstrząsu. Dziewięć lat później Luter ogłosił swoje tezy. Rosło znaczenie modlitwy osobistej i bezpośredniego kontaktu z Bogiem, bez pośrednictwa instytucji.

W tym samym czasie Michał Anioł malował sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, a Rafael zaczynał „Szkołę Ateńską”.

Na północy panował inny ideał: nie heroiczne ciało, lecz drobiazgowa obserwacja i skupiona duchowość.

O Albrechcie Dürerze

Urodził się w 1471 roku w Norymberdze, jako trzecie z osiemnaściorga dzieci złotnika pochodzącego z Węgier. Terminował u ojca, potem u malarza Michaela Wolgemuta.

Dwukrotnie podróżował do Włoch — w latach 1494–1495 i 1505–1507.

Największą sławę przyniosła mu grafika. Drzeworyty i miedzioryty rozchodziły się po Europie w setkach egzemplarzy: „Apokalipsa”, „Melancholia I”, „Rycerz, śmierć i diabeł”.

Był też teoretykiem — napisał pierwsze niemieckojęzyczne traktaty o proporcjach ciała i geometrii dla artystów.

Zmarł w 1528 roku, mając pięćdziesiąt sześć lat.

Dziedzictwo i wpływ

Trudno znaleźć drugi rysunek równie często reprodukowany. Motyw trafił na obrazki dewocyjne, nagrobki, tatuaże, medaliki, okładki płyt i plakaty.

Ta popularność ma jednak swoją cenę. Rysunek funkcjonuje dziś niemal wyłącznie jako symbol modlitwy, w oderwaniu od tego, czym był: studium do konkretnej postaci w konkretnym ołtarzu.

Warto dodać kontekst niemiecki. Jak w przypadku innych dzieł Dürera, w XX wieku motyw był wykorzystywany przez propagandę nazistowską jako emblemat niemieckiej duchowości. Po wojnie zajęło dziesięciolecia odzyskanie go dla normalnej lektury.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Rysunek należy do zbiorów Albertiny przy Albertinaplatz 1 w Wiedniu — jednej z największych kolekcji grafiki i rysunku na świecie, liczącej ponad milion obiektów.

• Sprawdź przed wizytą, czy rysunek jest eksponowany. Prace na papierze pokazuje się rotacyjnie, przez krótki czas i przy przygaszonym świetle. To najczęstsza przyczyna rozczarowania.
• Albertina ma około stu czterdziestu prac Dürera, w tym słynnego „Zająca” i „Wielki kawał trawy” — obie równie wrażliwe na światło.
• Muzeum wystawia często kopie faksymilowe, gdy oryginały odpoczywają w magazynie. Warto sprawdzić, na co się patrzy.
• Godziny i ceny sprawdź przed wyjazdem; muzeum bywa otwarte dłużej w wybrane dni.
• W pobliżu: Kunsthistorisches Museum z Bruegelem i Vermeerem, dziesięć minut pieszo.

Kopię ołtarza Hellera, dającą pojęcie o zaginionym obrazie, można zobaczyć w Historisches Museum we Frankfurcie.

Najczęściej zadawane pytania

Do czego powstał ten rysunek?

Jako studium do postaci apostoła na środkowym panelu ołtarza zamówionego przez frankfurckiego kupca Jakoba Hellera. Dürer wykonał kilkanaście takich studiów na niebieskim papierze.

Co się stało z tym ołtarzem?

Środkowy panel Dürera kupił w 1614 roku elektor bawarski i przewiózł do Monachium, gdzie spłonął w pożarze rezydencji w 1729 roku. We Frankfurcie została kopia Jobsta Harricha, wykonana przy okazji sprzedaży.

Czy to prawda, że Dürer narysował ręce brata-górnika?

Nie. To legenda, która pojawiła się dopiero w XIX wieku w literaturze dewocyjnej. Bracia Dürera nie pracowali w kopalni; jeden był złotnikiem, drugi malarzem. Ręce na rysunku należą do modela pozującego w pracowni.

To rysunek czy obraz?

Rysunek — piórem i tuszem, z bielą kryjącą, na papierze zagruntowanym na niebiesko. Technika pochodzi z Wenecji i pozwala budować formę od średniego tonu.

Co jest na odwrocie arkusza?

Studia głowy i stóp tego samego apostoła. Dürer wykorzystywał obie strony papieru.

Czy mogę zobaczyć oryginał?

Tylko wtedy, gdy Albertina akurat go wystawia. Ze względu na wrażliwość papieru i pigmentów rysunek pokazywany jest rzadko i na krótko.

Jeśli ten rysunek Cię zainteresował, poznaj „Autoportret” Dürera z 1500 roku — namalowany osiem lat wcześniej, będący jego najbardziej świadomą deklaracją o tym, kim jest artysta.

Zdjęcie: Betende Hände – Albrecht Dürer (1508). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.