Wędrowiec nad morzem mgły

Ten obraz przez sto lat prawie nie istniał. Friedrich umarł w zapomnieniu w 1840 roku, a „Wędrowiec” trafił do prywatnych rąk i pokazano go publicznie dopiero w 1906. Jego dzisiejsza sława jest zjawiskiem dwudziestowiecznym — i po części skutkiem tego, że naziści próbowali zawłaszczyć Friedricha, przez co po wojnie długo był podejrzany.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Caspar David Friedrich (1774–1840)
• Rok: ok. 1818
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 94,8 × 74,8 cm
• Nurt: romantyzm
• Obecna lokalizacja: Hamburger Kunsthalle, Hamburg

Co czyni dzieło „Wędrowiec nad morzem mgły” tak wyjątkowym?

Większość obrazów stawia widza twarzą w twarz z bohaterem. Friedrich odwrócił tę zasadę dosłownie. Wędrowiec patrzy przed siebie — i my razem z nim. Przestajemy oglądać scenę, a zaczynamy w niej stać.

Ten chwyt ma nawet swoją nazwę: Rückenfigur, postać widziana od tyłu. Friedrich nie wymyślił go, ale uczynił z niego zasadę. W jego obrazach nikt prawie nigdy nie patrzy na widza.

Obraz nie opowiada historii. Zadaje pytanie i nie odpowiada. Co widać, gdy patrzy się w niepewność? To dlatego działa równie dobrze dziś, jak dwieście lat temu — jest wystarczająco pusty, żeby każdy wstawił tam siebie.

Kontekst historyczny

Rok 1818. Wojny napoleońskie skończyły się trzy lata wcześniej pod Waterloo, ale ich echa wciąż wstrząsają kontynentem. Niemcy pozostają podzielone na dziesiątki państewek i przechodzą burzliwe poszukiwanie tożsamości narodowej.

Friedrich miał w tym osobisty udział. Był niemieckim patriotą, otwarcie wrogim francuskiej okupacji, i w latach 1813–1814 malował obrazy, w których las i skały kryją poległych strzelców. Po kongresie wiedeńskim, gdy nadzieje na zjednoczenie i konstytucję zostały pogrzebane, jego malarstwo zgorzkniało.

Romantyzm był buntem przeciw racjonalności oświecenia. Artyści zaczęli wierzyć, że natura jest językiem, którym przemawia coś większego niż człowiek. Friedrich mówił tym językiem najwyraźniej.

Warto dodać kontekst prywatny. W styczniu 1818 roku, w wieku czterdziestu trzech lat, Friedrich ożenił się z Caroline Bommer. „Wędrowiec” powstał mniej więcej w tym samym czasie, w okresie największego spokoju w jego życiu.

Miejsce jest prawdziwe. Widok nie

To warto wiedzieć, bo zmienia sposób patrzenia na ten obraz.

Skały na płótnie da się rozpoznać. To Góry Połabskie w Saksonii — Friedrich rysował je w plenerze latami. Szczyt, na którym stoi wędrowiec, to prawdopodobnie Kaiserkrone albo Zirkelstein. W tle rozpoznano między innymi Rosenberg i Kaltenberg.

Ale te szczyty nie układają się w naturze w taki sposób. Friedrich nigdy nie malował w plenerze. Zbierał szkice podczas wędrówek, wracał do pracowni i składał z nich krajobrazy, których nie ma.

Jego pracownia była przy tym niemal pusta — bez dekoracji, bez obrazów na ścianach. Odwiedzający notowali, że nie było w niej nic poza sztalugą i paletą. Malował świat z pamięci, w pokoju, z którego usunął wszystko inne.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Zacznij od postaci. Mężczyzna trzyma laskę i nosi ciemnozielony surdut — strój przyzwoity, nie wędrowny. To człowiek w drodze z wyboru, nie z konieczności. Wiatr rozwiewa mu rude włosy.

Teraz mgła pod jego stopami. U Friedricha mgła nie jest zjawiskiem pogodowym, tylko granicą poznania. Szczyty przebijające się przez biel to punkty pewności w morzu niewiedzy.

Zwróć uwagę na światło. Niebo jest jasne, niemal świetliste, ale nie widać źródła. Wszystko jest podświetlone od wewnątrz. To u Friedricha stała zasada — światło metafizyczne, nie fizyczne.

I kompozycja. Wędrowiec stoi dokładnie na osi pionowej obrazu. Jest centralny, a jednocześnie niewielki. Natura go otacza i przerasta.

Jest jednak druga możliwość odczytania tej sceny, o której rzadko się pisze. Wędrowiec stoi na szczycie, ale dalej nie ma dokąd iść. Pod nim jest mgła. Ta postać nie tyle zdobyła świat, ile utknęła nad przepaścią. Friedrich malował krajobrazy, w których człowiek jest mały i sam, i niekoniecznie z tego zadowolony.

O Casparze Davidzie Friedrichu

Friedrich urodził się w 1774 roku w Greifswaldzie nad Bałtykiem, w mieście należącym wtedy do Szwecji. Morze, mgła i bezkresne niebo towarzyszyły mu od dziecka.

Jego dzieciństwo było naznaczone śmiercią. Matka zmarła, gdy miał siedem lat, dwie siostry odeszły na tyfus i ospę. Gdy miał trzynaście lat, jego brat Johann Christoph utonął w zamarzniętym stawie — według większości relacji ratując Caspara, który wpadł pod lód. Ta scena wraca w jego malarstwie przez całe życie.

Studiował w Kopenhadze, potem osiadł w Dreźnie. Był człowiekiem głęboko religijnym i milczącym. Wierzył, że krajobraz może być modlitwą.

W 1835 roku doznał udaru, po którym nie mógł już malować olejami. Zmarł w 1840 roku w biedzie i zapomnieniu.

Sto lat nieobecności

Historia recepcji tego obrazu jest niemal równie ciekawa jak on sam.

Po śmierci Friedricha jego malarstwo uznano za przestarzałe i niemodne. „Wędrowiec” przeszedł w prywatne ręce i zniknął z pola widzenia. Pierwsza publiczna prezentacja odbyła się dopiero w 1906 roku, na wielkiej wystawie sztuki niemieckiej w Berlinie. Friedrich miał wtedy sześćdziesiąt sześć lat po śmierci.

Odkrycie było spóźnione, ale gwałtowne. Symboliści i ekspresjoniści uznali go za swojego. W latach trzydziestych Friedricha zawłaszczyła propaganda nazistowska, która widziała w nim malarza niemieckiej duszy i krwi.

To miało konsekwencje. Po 1945 roku jego malarstwo było w Niemczech obciążone — wielu badaczy unikało go przez dwie dekady. Pełna rehabilitacja przyszła dopiero z wystawą w Tate Gallery w 1972 roku.

W 2024 roku, w dwieście pięćdziesiątą rocznicę urodzin, Hamburg, Berlin i Drezno zorganizowały wielkie wystawy jubileuszowe. Frekwencja była rekordowa.

Dziedzictwo i wpływ

Kompozycja z samotną postacią patrzącą w dal stała się archetypem. Pojawia się na okładkach płyt, w plakatach filmowych, w reklamach i memach — zwykle bez świadomości źródła.

Wpływ Friedricha widać u symbolistów, ekspresjonistów i w malarstwie amerykańskim dziewiętnastego wieku. Mark Rothko wskazywał na jego puste przestrzenie jako punkt odniesienia dla własnych obrazów.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz znajduje się w Hamburger Kunsthalle w centrum Hamburga, kilka minut pieszo od dworca głównego.

• Godziny otwarcia i ceny sprawdź przed wyjazdem na stronie muzeum. W tygodniu jest znacznie spokojniej niż w weekend.
• Obraz wisi w dziale dziewiętnastowiecznym, wśród innych prac Friedricha — między innymi „Wędrowca po morzu lodu” i „Poranka”.
• Podejdź blisko. To niewielkie płótno, mniejsze niż metr wysokości. Z bliska widać, że mgła jest zbudowana z bardzo cienkich, przezroczystych warstw farby.
• Miłośnikom Friedricha warto polecić też Alte Nationalgalerie w Berlinie i Galerie Neue Meister w Dreźnie — trzy niemieckie miasta z największymi zbiorami jego dzieł.

Najczęściej zadawane pytania

Kto jest przedstawiony na obrazie?

Nie wiadomo. Jedna z hipotez wskazuje na oficera saskiej piechoty, Friedricha Gottharda von Brincken, inna na autoportret. Friedrich nigdy tego nie wyjaśnił, a rude włosy postaci istotnie przypominają jego własne.

Czy to prawdziwe miejsce?

I tak, i nie. Poszczególne szczyty pochodzą z Gór Połabskich w Saksonii i dają się rozpoznać. Ale Friedrich zestawił je w układ, który w naturze nie istnieje. Malował w pracowni, ze szkiców.

Dlaczego postać stoi tyłem?

To celowy zabieg, zwany Rückenfigur. Widz nie obserwuje bohatera, lecz patrzy razem z nim. Friedrich stosował go niemal we wszystkich swoich obrazach z ludźmi.

Czy obraz jest optymistyczny?

Zależy od odczytania. Można widzieć w nim triumf człowieka nad naturą, ale równie dobrze przeciwnie: postać stoi na krawędzi, dalej nie ma drogi, a wszystko poniżej zakrywa mgła. Friedrich zwykle malował samotność, nie zwycięstwo.

Jakie są wymiary obrazu?

94,8 × 74,8 cm. To kameralne płótno, co wielu zaskakuje — reprodukcje sugerują dzieło monumentalne.

Dlaczego ten obraz stał się sławny dopiero w XX wieku?

Po śmierci Friedricha jego malarstwo uznano za przestarzałe, a „Wędrowiec” trafił do zbiorów prywatnych. Publicznie pokazano go po raz pierwszy w 1906 roku w Berlinie. Sława przyszła później, wraz z zainteresowaniem symbolistów i ekspresjonistów.

Jeśli Wędrowiec nad morzem mgły wzbudził w Tobie ciekawość, poznaj inne dzieła romantyzmu — „Wolność wiodącą lud” Delacroix czy „Rozstrzelanie powstańców madryckich” Goi. Trzy obrazy, trzy zupełnie różne odpowiedzi na to samo pytanie o miejsce człowieka w historii.

Zdjęcie: Wędrowiec nad morzem mgły – Caspar David Friedrich (ok. 1818). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.