Parthenon

Stel je voor dat je een gebouw optilt van de grond, en het dan licht laat buigen – zodat het er voor het menselijk oog volkomen recht uitziet. Dat is precies wat de architecten van het Parthenon deden, meer dan 2.400 jaar geleden op de rots van de Akropolis in Athene.

In het kort

• Kunstenaar: Ictinus en Callicrates
• Jaar: 447 v.Chr.
• Techniek: Architectuur in marmer (Pentelisch marmer)
• Afmetingen: Ca. 69,5 × 30,9 meter (stylobaat)
• Stroming: Oude kunst
• Huidige locatie: Athene, Griekenland

Wat maakt dit werk onvergetelijk?

Het Parthenon is geen rechte constructie. Dat klinkt paradoxaal, maar het is de kern van zijn genialiteit. De vloer bolt licht op in het midden, de zuilen leunen subtiel naar binnen, en de hoekzuilen zijn iets dikker dan de rest. Al deze aanpassingen corrigeren optische illusies die ons brein anders zou ervaren als kromtrekken of instorting.

Bovendien is dit tempel gebouwd zonder mortel. Elk blok marmer sluit zo precies op het volgende dat er geen cement nodig was. De Grieken sneden het steen van de nabijgelegen Pentelische berg, en sleepten het kilometers ver omhoog naar de Akropolis. Dat is geen bouw – dat is obsessie.

Wat het werk dus onvergetelijk maakt, is de combinatie van intellectuele briljantie én vakmanschap. Het Parthenon overtuigt het oog, terwijl het de geest uitdaagt.

Historische context

In 447 v.Chr. stond Athene op het hoogtepunt van zijn macht. De Perzische oorlogen waren gewonnen, de Delisch-Attische Zeebond vulde de staatskas, en staatsman Pericles besloot dat geld te investeren in een monument dat Athene voor altijd op de kaart zou zetten.

De architect Ictinus ontwierp de plattegrond en de verfijnde proporties. Zijn collega Callicrates leidde een groot deel van de bouwwerkzaamheden. Beeldhouwer Pheidias was verantwoordelijk voor het gehele decoratieprogramma, inclusief het beroemde kolossale gouden-en-ivoren beeld van godin Athena binnenin.

De bouw duurde tot 432 v.Chr. – vijftien jaar van intensieve arbeid. Tegelijkertijd was dit de bloeitijd van het Griekse drama, de filosofie van Socrates, en de geboorte van de democratie. Het Parthenon belichaamde al die idealen in steen.

De tempel was gewijd aan Athena Parthenos – „de maagdelijke Athena” – beschermgodin van de stad. Zo werd architectuur politiek, religie en kunst tegelijk.

Symboliek en waar je op moet letten

Sta je eenmaal voor het Parthenon, dan valt je oog eerst op de 46 buitenste Dorische zuilen. Let goed op: ze lijken perfect recht, maar dat zijn ze niet. Elke zuil zwelt licht op in het midden – een techniek die „entasis” heet. Zonder die zwelling zouden ze er visueel hol uitzien.

Kijk vervolgens omhoog naar de fries. Het Parthenon had oorspronkelijk een doorgaande beelden-fries van 160 meter lang, de zogenaamde Panathenaïsche optocht. Deze fries stelde waarschijnlijk de processie voor tijdens het Panathenaïsche festival ter ere van Athena. Vandaag zijn grote delen daarvan te zien in het Akropolismuseum en het British Museum in Londen.

Let ook op de kleur. Het marmer is nu wit, maar oorspronkelijk waren de sculpturen en ornamenten helder geverfd in blauw, rood en goud. Het Parthenon was dus allesbehalve kil of sereen – het was levendig en uitbundig.

Tot slot: zoek de subtiele curve van de stylobaat op – de bodem waarop de zuilen staan. Die curve omhoog, ongeveer 6 centimeter in het midden, is nauwelijks zichtbaar maar cruciaal voor de optische harmonie van het geheel.

Over Ictinus en Callicrates

Ictinus en Callicrates zijn de twee architecten aan wie we het Parthenon te danken hebben. Van hun persoonlijke levens weten we weinig. Wat we wel weten, is dat Ictinus ook betrokken was bij de ontwerpen van het Hephaisteion in Athene en de tempel van Apollo in Bassae. Hij schreef bovendien een traktaat over het Parthenon – een van de vroegste bekende architectuurboeken ter wereld, helaas niet bewaard gebleven.

Callicrates werkte naast het Parthenon ook aan de sierlijke Ionische tempel van Athena Nike op de Akropolis. Beiden waren meesters van de klassieke Griekse orde, en hun samenwerking leverde een van de meest bewonderde gebouwen uit de menselijke geschiedenis op.

Ze staan niet op een voetstuk zoals latere sterarchitecten, maar hun invloed is voelbaar in elk neoklassiek gebouw ter wereld.

Nalatenschap en invloed

Het Parthenon heeft de westerse architectuur fundamenteel gevormd. Van de Brandenburger Tor in Berlijn tot het Pantheon in Parijs, van het Witte Huis in Washington tot talloze rechtbanken en musea wereldwijd – overal herken je de Dorische zuilen, de driehoekige frontons en de horizontale entablatuur die Ictinus en Callicrates perfectioneerden.

Bovendien is het Parthenon een politiek symbool geworden. Het staat voor democratie, beschaving en cultureel erfgoed. Het verschijnt op de Griekse euromunt van één euro – geen toeval.

De sculpturen die Lord Elgin in de negentiende eeuw naar Londen meebracht, voeden tot op de dag van vandaag een internationaal debat over cultureel eigendom. Ook dat debat is onderdeel van de nalatenschap van dit buitengewone werk.

Waar je het werk nu kunt zien

Het Parthenon staat op de Akropolis in Athene, Griekenland. De Akropolis is dagelijks geopend; de openingstijden variëren per seizoen. Kom vroeg in de ochtend of laat in de middag om drukte en hitte te vermijden.

Combineer je bezoek zeker met het Akropolismuseum, vlak aan de voet van de heuvel. Hier bewaren ze de originele sculpturen, de kleurrekonstructies en uitgebreide uitleg over de bouwgeschiedenis. Het museum is een van de mooiste ter wereld.

Vlakbij vind je ook het Hephaisteion op de Agora – een van de best bewaarde Griekse tempels – en de tempel van Zeus Olympios. Plan minimaal een halve dag voor de Akropolis zelf, en een extra halve dag voor het museum.

Veelgestelde vragen

Waarvoor diende het Parthenon oorspronkelijk?

Het Parthenon was een tempel gewijd aan de godin Athena Parthenos, beschermgodin van Athene. Binnenin stond een reusachtig gouden-en-ivoren beeld van haar, gemaakt door Pheidias.

Hoe oud is het Parthenon precies?

De bouw begon in 447 v.Chr. en werd voltooid rond 432 v.Chr. Het Parthenon is dus ruim 2.450 jaar oud.

Waarom staan de Elgin Marbles in Londen en niet in Athene?

Lord Elgin verwijderde begin negentiende eeuw grote delen van de fries en andere sculpturen. Ze bevinden zich nu in het British Museum. Griekenland eist ze al decennialang terug; de discussie duurt voort.

Was het Parthenon altijd een tempel?

Nee. In de loop der eeuwen was het ook een christelijke kerk, gewijd aan de Maagd Maria, en later een islamitische moskee ten tijde van de Ottomaanse bezetting.

Kan je het Parthenon van binnen bezoeken?

Het interieur is niet toegankelijk voor bezoekers. Je kunt het gebouw wel van buiten en van dichtbij bewonderen. De sculpturen binnenin zijn te zien in het Akropolismuseum.

Raak je niet genoeg van de klassieken? Verken dan ook onze andere artikelen over meesterwerken uit de Oudheid en de klassieke wereld – je ontdekt er verbanden die je nooit meer vergeet.

Afbeelding: Parthenon – Ictinus and Callicrates (447 BC). Licentie: Public Domain. Bron: Wikimedia Commons.