Partenon

W tym budynku nie ma prostych linii. Żadna kolumna nie stoi pionowo, podstawa nie jest płaska, a narożne kolumny są grubsze od pozostałych. To wszystko celowo — Grecy skorygowali architekturę pod ludzkie oko, bo doskonała geometria wygląda z dołu na wykrzywioną. Partenon sprawia wrażenie idealnego, ponieważ idealny nie jest.

Najważniejsze fakty

• Architekci: Iktinos i Kallikrates, nadzór artystyczny Fidiasz
• Lata budowy: 447–438 p.n.e. (dekoracja rzeźbiarska do 432 p.n.e.)
• Materiał: marmur pentelicki, porządek dorycki z elementami jońskimi
• Wymiary: 69,5 × 30,9 m; kolumny wysokie na 10,4 m
• Kolumny: 8 na krótszych bokach, 17 na dłuższych
• Nurt: architektura starożytnej Grecji
• Lokalizacja: Akropol, Ateny

Co czyni Partenon tak wyjątkowym?

Na pierwszy rzut oka to budowla idealnie prostoliniowa. To złudzenie, i to zaplanowane.

Architekci wprowadzili dziesiątki drobnych odchyleń od regularności, zwanych refinements — korektami optycznymi:

• Kolumny pochylają się do środka. Gdyby przedłużyć ich osie, spotkałyby się około półtora kilometra nad budynkiem.
• Stylobat jest wypukły. Podstawa unosi się ku środkowi o kilkanaście centymetrów — na dłuższym boku około jedenastu.
• Kolumny mają entazę — delikatne zgrubienie w środkowej części trzonu, które kompensuje wrażenie wklęsłości.
• Narożne kolumny są grubsze od pozostałych i stoją bliżej sąsiadów. Na tle jasnego nieba wydawałyby się inaczej cieńsze.

Efekt jest taki, że budynek wygląda na doskonale prosty, choć nie ma w nim niemal żadnej prostej linii. Wymagało to od kamieniarzy wykucia każdego bloku indywidualnie — nie ma tu dwóch identycznych elementów.

Warto dodać, że Partenon łączy dwa porządki. Zewnętrznie jest dorycki, ale wokół celli biegnie ciągły fryz — cecha typowo jońska. W 447 roku p.n.e. było to śmiałe.

Kontekst historyczny

Budowę rozpoczęto w 447 roku p.n.e., w szczytowym momencie potęgi Aten. Perykles postanowił przekształcić miasto w centrum kulturalne świata greckiego.

Budynek zastąpił świątynię zniszczoną przez Persów w 480 p.n.e. — tę, której niedokończone bębny kolumn Ateńczycy wmurowali potem w północną ścianę Akropolu, celowo widoczne z miasta, jako pomnik perskiego najazdu.

Finansowanie było skandalem. Pieniądze pochodziły ze skarbu Związku Morskiego, składek sojuszników na obronę przed Persją. Perykles przeniósł skarbiec z Delos do Aten i wydał go na budowle. Plutarch pisze, że przeciwnicy oskarżali go o strojenie miasta jak próżną kobietę, za cudze pieniądze.

Wewnątrz stanął posąg Ateny Partenos — dwanaście metrów wysokości, ze złota i kości słoniowej, dzieło Fidiasza. Samo złoto na szatę ważyło ponad tonę i było zdejmowalne, żeby dało się je w razie potrzeby przetopić. Posąg zaginął w starożytności; znamy go z opisów i małych kopii.

Fidiasz skończył źle. Oskarżono go o zagarnięcie części złota, a potem o bezbożność — miał umieścić własny wizerunek i podobiznę Peryklesa na tarczy bogini. Wedle Plutarcha zmarł w więzieniu.

Na co zwrócić uwagę

Entaza. Spójrz na kolumnę z boku, wzdłuż trzonu. Zgrubienie jest subtelne — kilkanaście milimetrów — ale widoczne, gdy się wie, czego szukać.

Metopy. Płaskorzeźby między tryglifami przedstawiają cztery bitwy: centauromachię, gigantomachię, amazonomachię i wojnę trojańską. Każda to ta sama metafora — porządek przeciw chaosowi, Grecy przeciw barbarzyńcom.

Fryz. Sto sześćdziesiąt metrów ciągłej płaskorzeźby wokół celli, z procesją ponad trzystu postaci i dwustu zwierząt. Najczęściej odczytuje się go jako Wielkie Panatenaje. To osobliwe: na świątyni pokazano nie bogów ani mitycznych herosów, tylko samych Ateńczyków.

Kolor. Partenon nie był biały. Metopy, fryz i detale architektoniczne pokrywała czerwień, błękit i złoto. Biel, którą dziś podziwiamy, to wypłukany przez wieki marmur. Badania z użyciem obrazowania w świetle rozproszonym potwierdziły ślady pigmentów, w tym egipskiego błękitu.

Marmur zmienia kolor. Marmur pentelicki zawiera żelazo, które utlenia się na powietrzu. Dlatego w świetle popołudniowym budynek przybiera ciepły, miodowy odcień.

Tysiąc osiemset lat przeróbek

To najbardziej niedoceniana część historii tego budynku.

Świątynia Ateny — od 438 p.n.e.

Kościół chrześcijański — od około VI wieku, pod wezwaniem Matki Boskiej. Wybito apsydę we wschodniej ścianie, zamurowano kolumnady, dobudowano dzwonnicę. Część metop uszkodzono, bo przedstawiały pogańskie bóstwa.

Meczet — po zdobyciu Aten przez Turków w 1458 roku. Dzwonnicę przerobiono na minaret.

Skład prochu — i to był koniec. 26 września 1687 roku wenecki pocisk moździerzowy trafił w osmański arsenał urządzony we wnętrzu. Eksplozja rozerwała budynek: runął dach, zawaliła się cella i część kolumnad. Zginęło około trzystu osób.

Zaraz potem wenecki dowódca Francesco Morosini próbował zdjąć z zachodniego przyczółka rzeźby Posejdona i koni Ateny. Liny puściły, rzeźby spadły i roztrzaskały się.

W 1687 roku Partenon stał praktycznie nienaruszony, po dwóch tysiącach stu latach. Jedna noc zmieniła to na zawsze.

Marmury Elgina

W latach 1801–1812 lord Elgin, brytyjski ambasador przy Porcie Osmańskiej, kazał zdjąć z Partenonu około połowy zachowanej dekoracji rzeźbiarskiej — większość fryzu, piętnaście metop i figury z przyczółków. Przewieziono je do Londynu, gdzie w 1816 roku kupił je rząd brytyjski dla British Museum.

Elgin powoływał się na zgodę władz osmańskich. Oryginał tego dokumentu nie zachował się; znany jest tylko włoski przekład o spornym zakresie.

Sprawa wywoływała kontrowersje od początku. Byron nazwał Elgina grabieżcą w „Wędrówkach Childe Harolda”.

Grecja domaga się zwrotu od lat siedemdziesiątych. W 2009 roku otwarto Muzeum Akropolu z pustą salą przygotowaną na przyjęcie rzeźb — górna kondygnacja ma dokładnie wymiary celli Partenonu i jest zwrócona ku wzgórzu. Brakujące fragmenty zastąpiono białymi odlewami gipsowymi, żeby luki były widoczne.

Rozmowy między Grecją a British Museum trwają. Kilka muzeów, między innymi watykańskie i sycylijskie, zwróciło w ostatnich latach posiadane fragmenty.

Dziedzictwo i wpływ

Partenon wyznaczył kanon, który Europa uznała za własny. Neoklasycyzm XVIII i XIX wieku czerpał z niego pełnymi garściami — od British Museum po Bramę Brandenburską i Walhallę pod Ratyzboną.

W Stanach cytuje go niemal każdy budynek federalny. W Nashville stoi pełnowymiarowa replika z 1897 roku, wraz z rekonstrukcją posągu Ateny — jedyne miejsce, gdzie można zobaczyć, jak wnętrze wyglądało.

Warto dodać, że sam budynek jest dziś w połowie rekonstrukcją. Prace prowadzone od 1975 roku polegają między innymi na demontażu i ponownym montażu elementów źle zestawionych podczas napraw z początku XX wieku — użyto wtedy żelaznych klamer, które zardzewiały i rozsadziły marmur od środka. Antyczne klamry były zalewane ołowiem, który je izolował. Rzymianie i Grecy wiedzieli więcej niż inżynierowie z 1900 roku.

Gdzie i jak zwiedzać

Partenon stoi na Akropolu w Atenach. Najbliższa stacja metra to Akropoli na linii czerwonej.

• Do wnętrza nie można wejść. Trasa prowadzi wokół budynku. To warto wiedzieć wcześniej, żeby uniknąć rozczarowania.
• Przyjdź zaraz po otwarciu albo na ostatnie dwie godziny. W lipcu i sierpniu stanowisko bywa zamykane w godzinach największego upału.
• Nie ma cienia. Weź wodę i nakrycie głowy.
• Marmurowe stopnie są wypolerowane przez miliony stóp i bywają śliskie. Buty z podeszwą mają znaczenie.
• Bilet łączony obejmuje kilka stanowisk w Atenach. Ceny i godziny sprawdź przed wyjazdem na stronie ministerstwa kultury.
• Muzeum Akropolu jest obowiązkowe — u podnóża wzgórza. Zobaczysz tam oryginalne kariatydy z Erechtejonu, zachowane fragmenty fryzu i salę pokazującą, czego brakuje.

Na samym wzgórzu obejrzyj też Erechtejon z gankiem kariatyd, świątynię Ateny Nike i Propyleje. Wszystko razem zajmuje dwie–trzy godziny.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zbudowano Partenon?

Budowę prowadzono w latach 447–438 p.n.e., a dekorację rzeźbiarską ukończono około 432 p.n.e. Budynek konstrukcyjny powstał więc w dziewięć lat.

Dlaczego Partenon jest w ruinie?

Przez eksplozję 26 września 1687 roku. Wenecki pocisk trafił w osmański skład prochu urządzony wewnątrz świątyni. Do tego momentu budynek, mimo przeróbek na kościół i meczet, był w większości nienaruszony.

Czy Partenon był biały?

Nie. Rzeźby i detale były malowane czerwienią, błękitem i złotem, co potwierdziły badania śladowych pigmentów. Biały marmur to efekt wymycia barwników przez wieki.

Czym są marmury Elgina?

To około połowa zachowanej dekoracji rzeźbiarskiej Partenonu, zdjęta w latach 1801–1812 przez lorda Elgina i przewieziona do Londynu. Od 1816 roku znajduje się w British Museum. Grecja domaga się zwrotu.

Czy można wejść do środka?

Nie. Zwiedzanie odbywa się na zewnątrz, wokół budowli. Wnętrze jest niedostępne ze względu na stan konstrukcji i prace konserwatorskie.

Dlaczego kolumny nie stoją pionowo?

Bo pionowe wyglądałyby z dołu na rozchylone. Wszystkie pochylają się lekko do środka — ich osie zbiegłyby się półtora kilometra nad dachem. To jedna z kilku korekt optycznych zastosowanych w tym budynku.

Jeśli Partenon rozbudził w Tobie ciekawość antyku, poznaj Panteon w Rzymie — świątynię zbudowaną pięćset lat później, z zupełnie innego materiału i według zupełnie innej logiki: nie po to, żeby imponować z zewnątrz, tylko żeby przytłoczyć od wewnątrz.

Zdjęcie: Partenon, Ateny (447–432 p.n.e.). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.