Parthenon by Ictinus and Callicrates, 447 BC

Partenon

W tym budynku nie ma prostych linii. Żadna kolumna nie stoi pionowo, podstawa nie jest płaska, a narożne kolumny są grubsze od pozostałych. To wszystko celowo — Grecy skorygowali architekturę pod ludzkie oko, bo doskonała geometria wygląda z dołu na wykrzywioną. Partenon sprawia wrażenie idealnego, ponieważ idealny nie jest.

Najważniejsze fakty

  • Architekci: Iktinos i Kallikrates, nadzór artystyczny Fidiasz
  • Lata budowy: 447–438 p.n.e. (dekoracja rzeźbiarska do 432 p.n.e.)
  • Materiał: marmur pentelicki, porządek dorycki z elementami jońskimi
  • Wymiary: 69,5 × 30,9 m; kolumny wysokie na 10,4 m
  • Kolumny: 8 na krótszych bokach, 17 na dłuższych
  • Nurt: architektura starożytnej Grecji
  • Lokalizacja: Akropol, Ateny

Co czyni Partenon tak wyjątkowym?

Na pierwszy rzut oka to budowla idealnie prostoliniowa. To złudzenie, i to zaplanowane.

Architekci wprowadzili dziesiątki drobnych odchyleń od regularności, zwanych refinements — korektami optycznymi:

  • Kolumny pochylają się do środka. Gdyby przedłużyć ich osie, spotkałyby się około półtora kilometra nad budynkiem.
  • Stylobat jest wypukły. Podstawa unosi się ku środkowi o kilkanaście centymetrów — na dłuższym boku około jedenastu.
  • Kolumny mają entazę — delikatne zgrubienie w środkowej części trzonu, które kompensuje wrażenie wklęsłości.
  • Narożne kolumny są grubsze od pozostałych i stoją bliżej sąsiadów. Na tle jasnego nieba wydawałyby się inaczej cieńsze.

Efekt jest taki, że budynek wygląda na doskonale prosty, choć nie ma w nim niemal żadnej prostej linii. Wymagało to od kamieniarzy wykucia każdego bloku indywidualnie — nie ma tu dwóch identycznych elementów.

Warto dodać, że Partenon łączy dwa porządki. Zewnętrznie jest dorycki, ale wokół celli biegnie ciągły fryz — cecha typowo jońska. W 447 roku p.n.e. było to śmiałe.

Kontekst historyczny

Budowę rozpoczęto w 447 roku p.n.e., w szczytowym momencie potęgi Aten. Perykles postanowił przekształcić miasto w centrum kulturalne świata greckiego.

Budynek zastąpił świątynię zniszczoną przez Persów w 480 p.n.e. — tę, której niedokończone bębny kolumn Ateńczycy wmurowali potem w północną ścianę Akropolu, celowo widoczne z miasta, jako pomnik perskiego najazdu.

Finansowanie było skandalem. Pieniądze pochodziły ze skarbu Związku Morskiego, składek sojuszników na obronę przed Persją. Perykles przeniósł skarbiec z Delos do Aten i wydał go na budowle. Plutarch pisze, że przeciwnicy oskarżali go o strojenie miasta jak próżną kobietę, za cudze pieniądze.

Wewnątrz stanął posąg Ateny Partenos — dwanaście metrów wysokości, ze złota i kości słoniowej, dzieło Fidiasza. Samo złoto na szatę ważyło ponad tonę i było zdejmowalne, żeby dało się je w razie potrzeby przetopić. Posąg zaginął w starożytności; znamy go z opisów i małych kopii.

Fidiasz skończył źle. Oskarżono go o zagarnięcie części złota, a potem o bezbożność — miał umieścić własny wizerunek i podobiznę Peryklesa na tarczy bogini. Wedle Plutarcha zmarł w więzieniu.

Na co zwrócić uwagę

Entaza. Spójrz na kolumnę z boku, wzdłuż trzonu. Zgrubienie jest subtelne — kilkanaście milimetrów — ale widoczne, gdy się wie, czego szukać.

Metopy. Płaskorzeźby między tryglifami przedstawiają cztery bitwy: centauromachię, gigantomachię, amazonomachię i wojnę trojańską. Każda to ta sama metafora — porządek przeciw chaosowi, Grecy przeciw barbarzyńcom.

Fryz. Sto sześćdziesiąt metrów ciągłej płaskorzeźby wokół celli, z procesją ponad trzystu postaci i dwustu zwierząt. Najczęściej odczytuje się go jako Wielkie Panatenaje. To osobliwe: na świątyni pokazano nie bogów ani mitycznych herosów, tylko samych Ateńczyków.

Kolor. Partenon nie był biały. Metopy, fryz i detale architektoniczne pokrywała czerwień, błękit i złoto. Biel, którą dziś podziwiamy, to wypłukany przez wieki marmur. Badania z użyciem obrazowania w świetle rozproszonym potwierdziły ślady pigmentów, w tym egipskiego błękitu.

Marmur zmienia kolor. Marmur pentelicki zawiera żelazo, które utlenia się na powietrzu. Dlatego w świetle popołudniowym budynek przybiera ciepły, miodowy odcień.

Tysiąc osiemset lat przeróbek

To najbardziej niedoceniana część historii tego budynku.

Świątynia Ateny — od 438 p.n.e.

Kościół chrześcijański — od około VI wieku, pod wezwaniem Matki Boskiej. Wybito apsydę we wschodniej ścianie, zamurowano kolumnady, dobudowano dzwonnicę. Część metop uszkodzono, bo przedstawiały pogańskie bóstwa.

Meczet — po zdobyciu Aten przez Turków w 1458 roku. Dzwonnicę przerobiono na minaret.

Skład prochu — i to był koniec. 26 września 1687 roku wenecki pocisk moździerzowy trafił w osmański arsenał urządzony we wnętrzu. Eksplozja rozerwała budynek: runął dach, zawaliła się cella i część kolumnad. Zginęło około trzystu osób.

Zaraz potem wenecki dowódca Francesco Morosini próbował zdjąć z zachodniego przyczółka rzeźby Posejdona i koni Ateny. Liny puściły, rzeźby spadły i roztrzaskały się.

W 1687 roku Partenon stał praktycznie nienaruszony, po dwóch tysiącach stu latach. Jedna noc zmieniła to na zawsze.

Marmury Elgina

W latach 1801–1812 lord Elgin, brytyjski ambasador przy Porcie Osmańskiej, kazał zdjąć z Partenonu około połowy zachowanej dekoracji rzeźbiarskiej — większość fryzu, piętnaście metop i figury z przyczółków. Przewieziono je do Londynu, gdzie w 1816 roku kupił je rząd brytyjski dla British Museum.

Elgin powoływał się na zgodę władz osmańskich. Oryginał tego dokumentu nie zachował się; znany jest tylko włoski przekład o spornym zakresie.

Sprawa wywoływała kontrowersje od początku. Byron nazwał Elgina grabieżcą w „Wędrówkach Childe Harolda”.

Grecja domaga się zwrotu od lat siedemdziesiątych. W 2009 roku otwarto Muzeum Akropolu z pustą salą przygotowaną na przyjęcie rzeźb — górna kondygnacja ma dokładnie wymiary celli Partenonu i jest zwrócona ku wzgórzu. Brakujące fragmenty zastąpiono białymi odlewami gipsowymi, żeby luki były widoczne.

Rozmowy między Grecją a British Museum trwają. Kilka muzeów, między innymi watykańskie i sycylijskie, zwróciło w ostatnich latach posiadane fragmenty.

Dziedzictwo i wpływ

Partenon wyznaczył kanon, który Europa uznała za własny. Neoklasycyzm XVIII i XIX wieku czerpał z niego pełnymi garściami — od British Museum po Bramę Brandenburską i Walhallę pod Ratyzboną.

W Stanach cytuje go niemal każdy budynek federalny. W Nashville stoi pełnowymiarowa replika z 1897 roku, wraz z rekonstrukcją posągu Ateny — jedyne miejsce, gdzie można zobaczyć, jak wnętrze wyglądało.

Warto dodać, że sam budynek jest dziś w połowie rekonstrukcją. Prace prowadzone od 1975 roku polegają między innymi na demontażu i ponownym montażu elementów źle zestawionych podczas napraw z początku XX wieku — użyto wtedy żelaznych klamer, które zardzewiały i rozsadziły marmur od środka. Antyczne klamry były zalewane ołowiem, który je izolował. Rzymianie i Grecy wiedzieli więcej niż inżynierowie z 1900 roku.

Gdzie i jak zwiedzać

Partenon stoi na Akropolu w Atenach. Najbliższa stacja metra to Akropoli na linii czerwonej.

  • Do wnętrza nie można wejść. Trasa prowadzi wokół budynku. To warto wiedzieć wcześniej, żeby uniknąć rozczarowania.
  • Przyjdź zaraz po otwarciu albo na ostatnie dwie godziny. W lipcu i sierpniu stanowisko bywa zamykane w godzinach największego upału.
  • Nie ma cienia. Weź wodę i nakrycie głowy.
  • Marmurowe stopnie są wypolerowane przez miliony stóp i bywają śliskie. Buty z podeszwą mają znaczenie.
  • Bilet łączony obejmuje kilka stanowisk w Atenach. Ceny i godziny sprawdź przed wyjazdem na stronie ministerstwa kultury.
  • Muzeum Akropolu jest obowiązkowe — u podnóża wzgórza. Zobaczysz tam oryginalne kariatydy z Erechtejonu, zachowane fragmenty fryzu i salę pokazującą, czego brakuje.

Na samym wzgórzu obejrzyj też Erechtejon z gankiem kariatyd, świątynię Ateny Nike i Propyleje. Wszystko razem zajmuje dwie–trzy godziny.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zbudowano Partenon?

Budowę prowadzono w latach 447–438 p.n.e., a dekorację rzeźbiarską ukończono około 432 p.n.e. Budynek konstrukcyjny powstał więc w dziewięć lat.

Dlaczego Partenon jest w ruinie?

Przez eksplozję 26 września 1687 roku. Wenecki pocisk trafił w osmański skład prochu urządzony wewnątrz świątyni. Do tego momentu budynek, mimo przeróbek na kościół i meczet, był w większości nienaruszony.

Czy Partenon był biały?

Nie. Rzeźby i detale były malowane czerwienią, błękitem i złotem, co potwierdziły badania śladowych pigmentów. Biały marmur to efekt wymycia barwników przez wieki.

Czym są marmury Elgina?

To około połowa zachowanej dekoracji rzeźbiarskiej Partenonu, zdjęta w latach 1801–1812 przez lorda Elgina i przewieziona do Londynu. Od 1816 roku znajduje się w British Museum. Grecja domaga się zwrotu.

Czy można wejść do środka?

Nie. Zwiedzanie odbywa się na zewnątrz, wokół budowli. Wnętrze jest niedostępne ze względu na stan konstrukcji i prace konserwatorskie.

Dlaczego kolumny nie stoją pionowo?

Bo pionowe wyglądałyby z dołu na rozchylone. Wszystkie pochylają się lekko do środka — ich osie zbiegłyby się półtora kilometra nad dachem. To jedna z kilku korekt optycznych zastosowanych w tym budynku.

Jeśli Partenon rozbudził w Tobie ciekawość antyku, poznaj Panteon w Rzymie — świątynię zbudowaną pięćset lat później, z zupełnie innego materiału i według zupełnie innej logiki: nie po to, żeby imponować z zewnątrz, tylko żeby przytłoczyć od wewnątrz.

Zdjęcie: Partenon, Ateny (447–432 p.n.e.). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.

Podobne wpisy

  • Statua Wolności

    Kajdan u stóp Statui Wolności nie widać z dołu i nikt ich nie zobaczy bez helikoptera. To nie przypadek. Bartholdi w pierwszym projekcie dał postaci zerwany łańcuch w dłoni — wyraźny znak zniesienia niewolnictwa. Amerykańscy fundatorzy uznali to za zbyt drażliwe siedem lat po wojnie secesyjnej. Łańcuch przeniesiono pod stopy, gdzie przestał być widoczny. Najważniejsze…

  • Nike z Samotraki

    Kilka metrów od tej rzeźby, w małej gablocie na podeście schodów, leży jej prawa dłoń. Odnaleziono ją w 1950 roku, osiemdziesiąt siedem lat po odkryciu posągu. Palce są rozwarte — co oznacza, że Nike niczego nie trzymała. Nie miała wieńca ani trąbki, jak zakładano przez sto lat. Miała uniesioną, otwartą dłoń. Najważniejsze fakty Artysta: nieznany,…

  • Koloseum

    Koloseum stoi w miejscu jeziora. Neron kazał wykopać sztuczny zbiornik w ogrodach swojego pałacu; Wespazjan osuszył go i postawił tam amfiteatr dla ludu. To był gest polityczny czytelny dla każdego rzymianina: prywatna rozrywka tyrana zastąpiona przestrzenią publiczną. Nazwa „Koloseum” też pochodzi od Nerona — od trzydziestometrowego posągu, który stał obok. Najważniejsze fakty Nazwa oryginalna: Amphitheatrum…

  • Katedra Notre-Dame

    Ta katedra dwukrotnie została uratowana przez to samo: przez uwagę. W latach dwudziestych XIX wieku była w takim stanie, że rozważano rozbiórkę — uratowała ją powieść Victora Hugo. W kwietniu 2019 roku ogień strawił iglicę i dach, a uratowało ją to, że cały świat patrzył. Dziewiętnastowieczne chimery, które wszyscy uważają za średniowieczne, to pamiątka po…

  • Panteon

    Ta kopuła jest wciąż największą niezbrojoną kopułą betonową na świecie. Nie „była” — jest. Po tysiącu dziewięciuset latach nikt nie zbudował większej bez stali w środku. Rzymianie osiągnęli to, mieszając beton o zmiennej gęstości: przy fundamentach ciężki trawertyn, przy szczycie pumeks lekki na tyle, że unosi się na wodzie. Najważniejsze fakty Architekt: nieznany Rok: ok….

  • Wielki Sfinks z Gizy

    Znamy nazwisko człowieka, który odbił Sfinksowi nos. Nie był to Napoleon — ten mit powstał kilkaset lat później. W kronice z XV wieku egipski historyk al-Makrizi zapisał, że w 1378 roku sufi imieniem Muhammad Sa’im al-Dahr zniszczył twarz posągu, oburzony tym, że okoliczni chłopi składają mu ofiary. Według relacji został za to stracony. Najważniejsze fakty…

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *