Wóz na siano

Anglia go nie chciała. Wystawiony w Royal Academy w 1821 roku obraz nie znalazł nabywcy i wisiał w pracowni trzy lata. Dopiero paryski Salon 1824 przyniósł mu złoty medal z rąk Karola X i odmienił francuskie malarstwo. Constable nigdy nie pojechał do Francji, a sławę w ojczyźnie zdobył pośmiertnie.

Najważniejsze fakty

• Artysta: John Constable (1776–1837)
• Rok: 1821
• Tytuł oryginalny: Landscape: Noon; ang. The Hay Wain
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 130,2 × 185,4 cm
• Nurt: romantyzm
• Obecna lokalizacja: National Gallery, Londyn (dar Henry’ego Vaughana, 1886)

W polskiej literaturze obraz występuje pod kilkoma tytułami: najczęściej jako Wóz na siano, rzadziej Wóz z sianem lub Bród.

Co czyni ten obraz tak wyjątkowym?

Na pierwszy rzut oka to zwykła scena: wóz zaprzężony w dwa czarne konie stoi w brodzie rzeki Stour, po lewej wiejski dom, po prawej łąka. Żadnych bogów, bitew ani arystokratów.

I właśnie to było wywrotowe. Płótno o szerokości blisko dwóch metrów było w ówczesnej hierarchii gatunków zarezerwowane dla malarstwa historycznego i religijnego. Constable użył go do namalowania koni w wodzie. Sam mówił o tym wprost: chciał podnieść pejzaż do rangi sztuki poważnej.

Malował przy tym miejsce, które znał od dziecka. Rzeka Stour, Flatford, hrabstwo Suffolk — to jego rodzinne strony. Pisał, że dźwięk wody przelewającej się przez jazy, wierzby i stare belkowane mostki uczyniły z niego malarza.

Sześciostopowce

To warto wiedzieć, bo mówi o metodzie pracy więcej niż sam obraz.

Constable nazywał swoje wielkoformatowe płótna six-footers — sześciostopowcami, od szerokości. Do każdego z nich wykonywał najpierw serię małych szkiców w plenerze, a potem pełnowymiarowy szkic olejny, tej samej wielkości co obraz końcowy.

To było niespotykane. Szkice zwykle robi się małe. Constable potrzebował całej powierzchni, żeby rozstrzygnąć kompozycję i światło, zanim przystąpi do wersji wystawowej.

Szkic do tego obrazu zachował się i wisi w Victoria and Albert Museum w Londynie. Jest luźniejszy, bardziej gwałtowny, malowany szeroko i szybko. Wielu widzów uważa go dziś za ciekawszy od wersji ostatecznej — i to spostrzeżenie mówi sporo o tym, dokąd zmierzało malarstwo w następnym stuleciu.

Kontekst historyczny

Rok 1821. Anglia przechodziła gwałtowną industrializację, wsie pustoszały, a w rolnictwie narastała bieda, która kilka lat później doprowadzi do zamieszek Swinga.

Constable nie malował jednak romantycznej fantazji ani protestu. Dokumentował rzeczywistość z niemal naukową precyzją. Studiował chmury jak meteorolog, datując szkice i zapisując na odwrocie porę dnia, kierunek wiatru i pogodę. Wysokie chmury kłębiaste na tym obrazie są charakterystyczne dla okolic Flatford — powstają wskutek bliskości ujścia Stour.

Na wystawie Royal Academy w 1821 roku obraz nie znalazł kupca. Constable trzymał go w pracowni.

Zauważył go jednak ktoś ważny. Théodore Géricault przebywał wtedy w Anglii i zobaczył płótno na wystawie. Wrócił do Paryża oszołomiony i opowiadał o nim francuskim malarzom. Zmarł w styczniu 1824 roku, kilka miesięcy przed Salonem, ale to on pierwszy przyniósł wiadomość o Constablu do Francji.

W 1824 roku marszand John Arrowsmith kupił obraz i wysłał go na Salon paryski. Tam wywołał sensację — Karol X przyznał mu złoty medal. Delacroix obejrzał płótno i według relacji przemalował tło swojej „Rzezi na Chios”, inspirując się techniką Constable’a.

Malarz komentował to gorzko. Pisał, że Francuzi podziwiają go bardziej niż rodacy.

Na co zwrócić uwagę

Niebo. Zajmuje ponad połowę płótna. Constable nazywał je „kluczem nastrojowym” każdego pejzażu i uważał, że krajobraz bez przekonującego nieba nie działa.

Białe akcenty. Rozbłyski czystej bieli nałożone szpachlą na wodzie, liściach i uprzęży. Współcześni nazywali je złośliwie „śniegiem Constable’a”. To jego znak rozpoznawczy i główny powód, dla którego Anglicy uważali te obrazy za niewykończone.

Pies. Na brzegu po lewej, stosunkowo niewielki, a mimo to kluczowy: prowadzi wzrok widza wprost do wozu. Bez niego kompozycja rozsypuje się na dwie połowy.

Dom po lewej. To Willy Lott’s Cottage, budynek, który naprawdę istnieje i stoi do dziś. Lott był sąsiadem Constable’ów i według przekazów mieszkał tam przez ponad osiemdziesiąt lat, prawie nigdy nie wyjeżdżając.

Ludzie w tle. Na łące po prawej, ledwie widoczni, pracują przy sianie. To do nich jedzie wóz — stąd angielski tytuł, mimo że sam wóz jest pusty.

Kolory. Trawa nie jest soczyście zielona, tylko żółtawa, ziemia brązowa, a cienie wpadają w fiolet. To obserwacja, nie idealizacja.

O Johnie Constable’u

Urodził się w 1776 roku w East Bergholt w Suffolk, jako syn zamożnego młynarza — to właśnie jego ojcu należał młyn Flatford Mill widoczny w okolicy przedstawionej na obrazie. Mógł przejąć rodzinny interes; wybrał malarstwo.

Ożenił się z Marią Bicknell w 1816 roku, po siedmiu latach starań — jej rodzina uważała malarza za partię nieodpowiednią. Maria zmarła na gruźlicę w 1828, zostawiając siedmioro dzieci. Constable nosił po niej czarne ubranie do końca życia, a jego późne obrazy są wyraźnie ciemniejsze.

Pełnym członkiem Royal Academy został dopiero w 1829 roku, w wieku pięćdziesięciu dwóch lat. Za życia sprzedał w Anglii około dwudziestu obrazów. Do Francji, gdzie go podziwiano, nigdy nie pojechał.

Zmarł w 1837 roku. Sława w ojczyźnie przyszła po śmierci.

Dziedzictwo i wpływ

Paryski sukces z 1824 roku miał realne konsekwencje. Szkoła z Barbizon — Théodore Rousseau, Jean-François Millet, Camille Corot — wprost odwoływała się do Constable’a. A z Barbizon prowadzi prosta droga do impresjonizmu.

Sam obraz pozostawał w rękach prywatnych przez sześćdziesiąt pięć lat. Do National Gallery trafił w 1886 roku jako dar Henry’ego Vaughana, kolekcjonera, który przekazał brytyjskim muzeom także prace Turnera i Blake’a.

W Anglii płótno stało się z czasem czymś w rodzaju wizerunku narodowego. Trafiło na pocztówki, puszki herbaty i podręczniki. W plebiscytach na ulubiony obraz Brytyjczyków regularnie plasuje się w czołówce.

W lipcu 2022 roku ta popularność została wykorzystana. Dwóch aktywistów Just Stop Oil przykleiło do obrazu w National Gallery własną wersję sceny — z asfaltową drogą, samolotami i maszynami rolniczymi — a potem przymocowało dłonie do ramy. Warstwa malarska nie ucierpiała; drobne uszkodzenia dotyczyły ramy i werniksu. Wybór nie był przypadkowy: zaatakowano obraz, który Anglicy uważają za wizerunek własnego kraju.

Trzy miesiące później ta sama grupa oblała zupą „Słoneczniki” Van Gogha w tym samym muzeum.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz wisi w National Gallery przy Trafalgar Square w Londynie. Wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny.

• Numeracja sal zmieniła się po reorganizacji ekspozycji zakończonej w 2025 roku — korzystaj z planu na miejscu lub z aplikacji muzeum.
• Najspokojniej jest w tygodniu przed południem.
• Podejdź blisko i odejdź. Z odległości pół metra białe akcenty wyglądają jak przypadkowe plamy. Z pięciu metrów stają się światłem na wodzie.
• W tej samej galerii wisi „Ostatnia droga Temeraire’a” Turnera. Zestawienie Constable’a z Turnerem — dwóch malarzy tego samego pokolenia, idących w przeciwne strony — to jedna z lepszych rzeczy, jakie oferuje to muzeum.
• Pełnowymiarowy szkic do tego obrazu jest w Victoria and Albert Museum, dwadzieścia minut metrem. Warto zobaczyć oba tego samego dnia.

Jeśli wybierasz się poza Londyn: Flatford w Suffolk leży około stu dwudziestu kilometrów na północny wschód. Willy Lott’s Cottage i łąki nad Stour należą do National Trust, a widok z brodu jest niemal identyczny jak na płótnie. Flatford Mill, młyn rodziny Constable’ów, stoi kilkaset metrów dalej.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd nazwa, skoro wóz jest pusty?

Angielskie wain to archaiczne określenie wozu — nazwa opisuje typ pojazdu, nie ładunek. Wóz na obrazie rzeczywiście jest pusty, bo jedzie po siano: na łące w tle widać ludzi przy pracy. Constable zatytułował obraz „Landscape: Noon”; nazwa The Hay Wain przyjęła się później. Po polsku spotyka się warianty „Wóz na siano”, „Wóz z sianem” i „Bród”.

Czy Willy Lott’s Cottage naprawdę istnieje?

Tak, stoi do dziś w Flatford i należy do National Trust. Lott był sąsiadem rodziny Constable’ów. Otoczenie zmieniło się nieznacznie.

Dlaczego obraz odniósł sukces we Francji, a nie w Anglii?

Brytyjska krytyka uważała technikę Constable’a za niewykończoną — szczególnie białe akcenty nakładane szpachlą. Francuzi zobaczyli w tym samym swobodę, której szukali. Wieść o obrazie przywiózł do Paryża Géricault, który widział go w Londynie w 1821 roku, a Salon 1824 przyniósł złoty medal i wpływ na Delacroix oraz szkołę z Barbizon.

Czy istnieje szkic do tego obrazu?

Tak, pełnowymiarowy, w Victoria and Albert Museum. Constable robił takie szkice do wszystkich swoich wielkich płócien — to była jego stała metoda pracy.

Jak obraz trafił do National Gallery?

Jako dar. Po paryskim sukcesie płótno przez dziesięciolecia pozostawało w rękach prywatnych; w 1886 roku przekazał je muzeum kolekcjoner Henry Vaughan.

Czy obraz był kiedyś uszkodzony?

W lipcu 2022 roku aktywiści Just Stop Oil przykleili do niego przerobioną wersję sceny i przymocowali dłonie do ramy. Warstwa malarska nie ucierpiała; drobne uszkodzenia dotknęły ramy i werniksu.

Jeśli ten obraz rozbudził w Tobie ciekawość malarstwa pejzażowego, poznaj „Ostatnią drogę Temeraire’a” i „Deszcz, parę i szybkość” Turnera — obrazy z tej samej epoki i tego samego muzeum, pokazujące, jak inaczej można było wtedy patrzeć na to samo angielskie niebo.

Zdjęcie: Wóz na siano – John Constable (1821). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.