Szkoła ateńska
Na tym fresku jest szew. Postać Heraklita siedząca samotnie na schodach — z rysami Michała Anioła — nie występuje w kartonie przygotowawczym, który zachował się w Mediolanie. Rafael domalował ją po ukończeniu reszty, na osobno położonym kawałku tynku. Granicę widać do dziś. Stało się to najprawdopodobniej po tym, jak zobaczył odsłoniętą część sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej.
Najważniejsze fakty
- Artysta: Rafael Santi (1483–1520)
- Lata powstania: 1509–1511
- Technika: fresk
- Wymiary: ok. 500 × 770 cm (szerokość u podstawy)
- Tytuł: nadany w XVII wieku; Rafael go nie użył
- Nurt: renesans
- Lokalizacja: Stanza della Segnatura, Pałac Apostolski, Watykan
Co czyni ten fresk wyjątkowym?
To nie jest ilustracja filozofów. To manifest.
Rafael zebrał w jednej przestrzeni kilkadziesiąt postaci z różnych stuleci i przeciwstawnych szkół myślenia, i uczynił z nich jedną wspólnotę. Nikt wcześniej nie namalował pogańskich filozofów w prywatnych komnatach papieża jako równoprawnych nosicieli mądrości.
Co ważniejsze, fresk jest częścią większego zamysłu. Stanza della Segnatura była biblioteką i gabinetem papieża, a cztery ściany odpowiadają czterem działom ówczesnej wiedzy: filozofii (ten fresk), teologii (Disputa), poezji (Parnas) i prawu (Cnoty). Książki z odpowiednich dziedzin stały pod właściwymi ścianami.
Fresk nie wisi więc w salonie. Wisi w miejscu pracy, nad półką z Platonem.
Ukryte portrety
To najciekawsza warstwa tego dzieła.
Platon ma twarz Leonarda da Vinci. Siwa broda, wysokie czoło, charakterystyczny nos — porównanie z zachowanymi wizerunkami Leonarda nie pozostawia wątpliwości.
Heraklit to Michał Anioł. Postać siedząca samotnie na schodach, wsparta na łokciu, w butach roboczych — w stroju kamieniarza, nie filozofa. To jedyna figura odizolowana od reszty.
I tu jest sedno: Heraklita nie ma w kartonie — pełnowymiarowym rysunku przygotowawczym, który zachował się w Pinakotece Ambrozjańskiej w Mediolanie. Wszystkie inne postacie tam są.
Rafael domalował go później, kładąc świeży tynk na już ukończonym fresku. Styl tej figury jest wyraźnie inny — cięższy, bardziej rzeźbiarski, bliższy Michałowi Aniołowi niż samemu Rafaelowi.
Przyjmuje się, że Rafael zobaczył fragment sklepienia Sykstyny, pracował zaledwie kilkadziesiąt metrów dalej, i uznał, że musi się do tego odnieść. Włączył rywala do własnego dzieła w jego własnej manierze.
Rafael sportretował też siebie — w prawej grupie, w czarnym berecie, patrzy wprost na widza. Obok niego prawdopodobnie jego nauczyciel Perugino lub przyjaciel Sodoma.
Warto dodać zastrzeżenie: identyfikacje postaci historycznych są w większości hipotezami. Rafael nie zostawił klucza, a nazwiska przypisywano przez stulecia na podstawie atrybutów i domysłów.
Kontekst historyczny
Rok 1508. Juliusz II — papież-wojownik, mecenas i człowiek niecierpliwy — postanawia przebudować Watykan. Zleca Bramantemu nową Bazylikę Świętego Piotra, Michałowi Aniołowi sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, a niespełna dwudziestopięcioletniemu Rafaelowi dekorację swoich apartamentów.
Papież nie chciał mieszkać w komnatach poprzednika, Aleksandra VI Borgii, którego nienawidził. Kazał urządzić sobie piętro wyżej.
Tam były już freski innych malarzy — między innymi Perugina i Sodomy. Juliusz obejrzał pierwsze prace Rafaela i kazał skuć wszystko, co zrobili poprzednicy, oddając całość jednemu młodemu artyście.
Humanizm osiągał wtedy pełnię. Filozofia grecka przestała być podejrzana i stała się fundamentem chrześcijańskiej refleksji. Przesłanie fresku — że rozum i wiara się nie wykluczają — było w tych komnatach czytelne i akceptowalne.
Na co zwrócić uwagę
Gest w centrum. Platon wskazuje palcem w górę, ku światu idei; Arystoteles wyciąga dłoń poziomo, ku obserwowalnemu światu. Cały spór filozoficzny w dwóch rękach.
Księgi, które trzymają. Platon ma Timajosa, Arystoteles Etykę. Tytuły są czytelne na freskach.
Architektura. Wnętrze wzorowane na projekcie Bramantego dla nowej Bazyliki Świętego Piotra, która wtedy dopiero powstawała. Rafael namalował budynek, którego jeszcze nie było.
Dwa posągi. W niszach stoją Apollo z lirą (po lewej) i Atena w zbroi (po prawej) — poezja i mądrość strzegące filozofii.
Euklides. W prawym dolnym rogu, pochylony z cyrklem nad tabliczką. Ma rysy Bramantego. Na obszyciu jego szaty Rafael umieścił swoje inicjały: R.V.S.M. — Raphael Vrbinas Sua Manu, „Rafael z Urbino własną ręką”.
Diogenes. Rozwalony na stopniach, półnagi, z miską. Zajmuje najlepsze miejsce w kompozycji i nikt nie zwraca na niego uwagi — dokładnie tak, jak by sobie życzył.
Kobieta. Po lewej stronie, w jasnej szacie, patrzy na widza. Bywa identyfikowana jako Hypatia z Aleksandrii. Według przekazu kardynał protestował przeciw obecności kobiety wśród filozofów, więc Rafael nadał jej rysy młodzieńca — możliwe, że Francesca Marii della Rovere, bratanka papieża.
O Rafaelu
Rafael Santi urodził się w 1483 roku w Urbino, w rodzinie malarza. Ojca stracił w wieku jedenastu lat, matkę wcześniej. Uczył się u Perugina, którego szybko przewyższył.
We Florencji zetknął się z Leonardem i Michałem Aniołem. W Rzymie dostał zlecenie, które go zdefiniowało.
Zmarł 6 kwietnia 1520 roku, w wieku trzydziestu siedmiu lat. Tradycja mówi, że w dniu swoich urodzin — data dzienna jest jednak niepewna, a Vasari podaje ją za wcześniejszymi przekazami.
Na jego prośbę pochowano go w Panteonie. Epitafium napisał kardynał Bembo: dopóki żył, natura bała się, że zostanie przez niego prześcignięta, a gdy umarł — że umrze razem z nim.
Dziedzictwo i wpływ
Kompozycja stała się wzorcem dla malarstwa monumentalnego na trzy stulecia. Akademie kopiowały ją jako przykład idealnej równowagi.
W XIX wieku fresk przekształcił się w ikonę oświeceniowego ideału wiedzy. Dziś zdobi okładki podręczników filozofii, ściany bibliotek i uniwersytetów na całym świecie.
Warto dodać, że karton przygotowawczy przetrwał i jest dziełem samym w sobie. Ma ponad osiem metrów szerokości, rysowany węglem i kredką, i można go oglądać w Pinakotece Ambrozjańskiej w Mediolanie. Dla wielu badaczy jest ciekawszy od fresku, bo pokazuje myślenie Rafaela przed ostatecznymi decyzjami.
Gdzie zobaczyć dzieło dziś
Fresk znajduje się w Stanza della Segnatura, jednej z czterech Stanz Rafaela w Pałacu Apostolskim. Wejście prowadzi wyłącznie przez Muzea Watykańskie.
- Bilety rezerwuj online, z wyprzedzeniem. Bez rezerwacji kolejka potrafi zająć kilka godzin.
- Stanze leżą na trasie do Kaplicy Sykstyńskiej — mija się je obowiązkowo, bo trasa jest jednokierunkowa. Problem w tym, że większość zwiedzających przechodzi tędy pędem, myśląc już o Sykstynie. Zatrzymaj się.
- W tej samej sali obejrzyj Disputę na przeciwległej ścianie — teologiczną odpowiedź na filozoficzny fresk. Były pomyślane jako para.
- Poszukaj Heraklita i granicy tynku wokół niego. Przy dobrym świetle szew jest widoczny.
- Muzea są zwykle zamknięte w niedziele, z wyjątkiem ostatniej niedzieli miesiąca. Godziny sprawdź przed wyjazdem.
Najczęściej zadawane pytania
Kto jest kim na fresku?
W centrum Platon i Arystoteles. Poza tym rozpoznaje się między innymi Sokratesa, Pitagorasa, Euklidesa, Ptolemeusza, Diogenesa i Heraklita. Wiele identyfikacji to jednak hipotezy — Rafael nie zostawił żadnego opisu postaci.
Czy Michał Anioł jest na fresku?
Tak, jako Heraklit siedzący samotnie na schodach. Nie ma go w kartonie przygotowawczym — Rafael domalował go później, na osobnym kawałku tynku, prawdopodobnie po zobaczeniu Kaplicy Sykstyńskiej.
Czy Rafael namalował siebie?
Tak, w prawej grupie, w czarnym berecie, patrzy wprost na widza. Ukrył też swoje inicjały na obszyciu szaty Euklidesa.
Skąd nazwa „Szkoła ateńska”?
Z XVII wieku. Rafael nigdy nie użył tego tytułu, a fresk nie przedstawia żadnej konkretnej szkoły ani miejsca.
Co znaczy gest Platona i Arystotelesa?
Platon wskazuje w górę, ku światu idei; Arystoteles wyciąga rękę poziomo, ku światu obserwowalnemu. To wizualne streszczenie ich sporu o źródło poznania.
Czy zachowały się szkice do fresku?
Tak. Pełnowymiarowy karton o szerokości ponad ośmiu metrów znajduje się w Pinakotece Ambrozjańskiej w Mediolanie i jest jednym z największych zachowanych rysunków renesansowych.
Jeśli „Szkoła ateńska” rozbudziła w Tobie ciekawość renesansu, poznaj „Stworzenie Adama” Michała Anioła — malowane w tym samym czasie, kilkadziesiąt metrów dalej, przez człowieka, którego Rafael dopisał do własnego fresku.
Zdjęcie: Szkoła ateńska – Rafael (1509–1511). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.
