Ogród rozkoszy ziemskich

Wyobraź sobie obraz, który przez ponad pięćset lat nie przestaje zadziwiać badaczy, filozofów i zwykłych widzów. Ogród rozkoszy ziemskich Hieronymusa Boscha to być może najbardziej zagadkowy tryptyk w historii malarstwa zachodniego. Jest w nim między innymi fragment zapisu nutowego wytatuowany na pośladkach potępionej duszy — nuty, których przez pięć stuleci nikomu nie przyszło do głowy zagrać, dopóki w 2014 roku nie zrobiła tego amerykańska studentka.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Hieronymus Bosch
• Rok: ok. 1490–1500
• Technika: olej na desce dębowej
• Wymiary: ok. 205,5 × 384,9 cm po otwarciu skrzydeł
• Nurt: renesans północny
• Obecna lokalizacja: Prado, Madryt — sala 56A

Co czyni dzieło „Ogród rozkoszy ziemskich” tak wyjątkowym?

Większość tryptyków niderlandzkich XV i XVI wieku opowiada historię linearnie — od lewej do prawej, od zbawienia do potępienia. Bosch robi coś zupełnie innego. Ogród rozkoszy ziemskich nie daje widzowi spokoju moralnego. Środkowy panel nie przedstawia piekła ani raju — pokazuje coś pomiędzy: rozkosz, która może być zarówno błogosławieństwem, jak i pułapką.

Wyjątkowość tego dzieła polega na skali wizualnej wyobraźni. Bosch nie maluje alegorii schematycznie. Zamiast tego tworzy osobny świat — z własną logiką, własnym prawem grawitacji i własnym poczuciem humoru. Gigantyczne truskawki, ludzie zamknięci w szklanych bańkach, procesje nagich postaci okrążających sadzawkę — to nie ilustracja teologiczna, lecz wizja tak spójna wewnętrznie, że aż niepokojąca.

Nawet tytuł jest późniejszym dodatkiem. Bosch nie nazwał tego obrazu. Mnich José de Sigüenza, piszący w Escorialu w 1605 roku, określał go jako obraz z madroño — chruściną jagodną, której owoc jest słodki, jaskrawy i znika, zanim zdążysz go posmakować. Inwentarz z 1700 roku opisywał tryptyk jako przedstawienie stworzenia świata. Dzisiejsza nazwa pochodzi z katalogu z 1857 roku.

Kontekst historyczny

Bosch tworzył w czasach głębokich napięć religijnych i społecznych. Na przełomie XV i XVI wieku Europa Zachodnia żyła w cieniu końca świata — wiele ruchów religijnych przepowiadało rychłe nadejście Sądu Ostatecznego. Jednocześnie rozkwitał humanizm, kwestionujący średniowieczny obraz człowieka jako istoty z gruntu grzesznej.

Niderlandy, w których działał Bosch, były wówczas jednym z najbogatszych i najbardziej zurbanizowanych regionów Europy. Handel, mieszczaństwo i kultura świecka nabierały znaczenia.

Wczesne dzieje obrazu są udokumentowane lepiej niż większość życia malarza. Włoski podróżnik Antonio de Beatis widział go w 1517 roku — rok po śmierci Boscha — w brukselskim pałacu Henryka III Nassau. Tryptyk powstał zatem dla najwyższej warstwy niderlandzkiej arystokracji i wisiał w prywatnej rezydencji, nie w kościele.

W 1568 roku wojska hiszpańskie skonfiskowały go Wilhelmowi Orańskiemu podczas powstania w Niderlandach. Trafił potem do Fernanda de Toledo, przeora zakonu maltańskiego, a po jego śmierci w 1591 roku Filip II odkupił dzieło z masy spadkowej. W 1593 roku król wysłał je do klasztoru w Escorialu, gdzie wisiało przez następne trzy i pół stulecia.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stojąc przed tryptykiem, zacznij od zewnętrznych skrzydeł. Gdy są zamknięte, ukazują świat trzeciego dnia stworzenia zamknięty w przezroczystej kuli, namalowany w szarej grisaille. W lewym górnym rogu widnieje niewielka postać Boga, a wzdłuż górnej krawędzi biegną dwa cytaty z Psalmów: on rzekł, i stało się; on rozkazał, i zostało stworzone.

Lewy panel to raj — spokojny, pełen egzotycznych zwierząt. Bóg przedstawia Ewę Adamowi przy różowej fontannie. Jednak już tu Bosch sieje niepokój: przy krawędziach czają się dziwaczne hybrydy, a w sadzawce ptak pożera rybę. W raju już się poluje.

W centrum dzieje się wszystko naraz. Zwróć uwagę na kilka konkretnych detali:

• Procesja nagich jeźdźców okrążających sadzawkę — ruch kolisty, bez celu, bez końca.
• Gigantyczne owoce: truskawki, maliny, jeżyny — symbole ulotnej rozkoszy, która gnije.
• Szklane bańki i rurki — kruchość przyjemności zmysłowych.
• Figury ukryte w muszlach i kwiatach — intymność, ale też uwięzienie.

Prawy panel — piekło — uderza inną paletą: czernią, pomarańczem i chorowitą żółcią. W tle płonie miasto. Tu grzesznicy są karani narzędziami własnej rozkoszy. Lutnia, harfa, liry korbowe stają się narzędziami tortur.

Nuty na pośladkach. Ktoś je w końcu zagrał

W muzycznym rogu piekła leży postać przygnieciona ogromną lutnią. Na jej pośladkach wytatuowano krótką linijkę zapisu nutowego — czytelną, namalowaną z rozmysłem i ignorowaną przez pięćset lat.

W 2014 roku Amelia Hamrick, studentka Oklahoma Christian University, przepisała ten zapis na współczesną notację, nagrała wynik i opublikowała go na swoim blogu.

Plik rozszedł się po internecie w ciągu kilku dni. Pojawiły się konkurencyjne transkrypcje, bo odczyt zależy od założeń co do notacji piętnastowiecznej, a inni muzycy zaczęli tworzyć aranżacje chóralne.

Przez pięć stuleci ludzie patrzyli na te nuty i nikomu nie przyszło do głowy, żeby je zagrać. To jeden z kilku przypadków, w których coś ukrytego na widoku, na znanym obrazie, zauważono dopiero niedawno. Zobacz pozostałe.

Czego jeszcze szukać w piekle

Świnia w habicie. W prawym dolnym rogu świnia w welonie dominikanki całuje mężczyznę i nakłania go do podpisania dokumentu — najprawdopodobniej testamentu. To satyra na zakony wyłudzające zapisy od umierających.

Człowiek-drzewo. Centralna postać piekła to wydrążony pień z nogami osadzonymi w dwóch łodziach, a w jego korpusie mieści się karczma. Twarz jako jedyna w całym panelu patrzy wprost na widza. Bywa uznawana za autoportret Boscha, choć nie ma na to dowodu.

I coś, czego nie ma. W tradycyjnym tryptyku prawe skrzydło zajmuje Sąd Ostateczny z Chrystusem-sędzią i ważeniem dusz. Tutaj nie ma ani Chrystusa, ani wagi, ani nikogo, kto by sądził. Piekło działa samo.

O Hieronymusie Boschu

Hieronymus Bosch, właściwie Jeroen van Aken, urodził się ok. 1450 roku w 's-Hertogenbosch w Niderlandach — miasto dało mu przydomek, pod którym przeszedł do historii. Całe życie spędził w rodzinnym mieście, niemal nie podróżując, co czyni jego wizjonerską wyobraźnię jeszcze bardziej zdumiewającą.

Był człowiekiem głęboko religijnym, członkiem pobożnego bractwa maryjnego, żonatym z zamożną kobietą i szanowanym w swojej społeczności. Ta zwyczajność życiorysu przy fantastyczności obrazów jest jednym z głównych problemów badaczy Boscha. Nie był buntownikiem — jego piekła to ostrzeżenia człowieka wierzącego.

Zmarł w 1516 roku, zostawiając po sobie nieco ponad dwadzieścia potwierdzonych prac.

Dziedzictwo i wpływ

W XX wieku surrealiści uznali Boscha za swojego duchowego poprzednika. Joan Miró i Salvador Dalí wprost się do niego odwoływali. Warto jednak pamiętać, że to pokrewieństwo działa tylko w jedną stronę: Bosch nie fantazjował swobodnie, lecz pracował wewnątrz ścisłego idiomu religijnego, a surrealistyczny odczyt jest czymś, co wniósł do niego dopiero wiek dwudziesty.

Wpływ Boscha na współczesnych był natychmiastowy. Już pokolenie później antwerpscy wydawcy sprzedawali Pietera Bruegla Starszego jako „drugiego Boscha”.

Dziś Ogród rozkoszy ziemskich pojawia się w grach wideo, filmach, tatuażach i muzyce — od death metalu po muzykę klasyczną.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Tryptyk znajdziesz w Muzeum Prado w Madrycie, w sali 56A, poświęconej wczesnemu malarstwu flamandzkiemu. W Pradzie wisi dopiero od 1939 roku — wcześniej, przez ponad trzy stulecia, znajdował się w Escorialu.

Kilka praktycznych wskazówek:

• Prado jest otwarte od poniedziałku do soboty w godzinach 10.00–20.00, a w niedziele i święta 10.00–19.00.
• Sala 56A leży na głównej trasie zwiedzania i szybko się zapełnia. Przyjście na otwarcie to najskuteczniejsza rzecz, jaką możesz zrobić.
• Wstęp jest bezpłatny przez ostatnie dwie godziny: od poniedziałku do soboty 18.00–20.00, w niedziele i święta 17.00–19.00. Tych wejściówek nie można zarezerwować online, a kolejka ustawia się z dużym wyprzedzeniem — darmowa godzina zwykle kosztuje czterdzieści pięć minut na chodniku. Jeśli zależy ci na spokojnym staniu przed tym tryptykiem, płatny bilet w tygodniu rano jest lepszym rozwiązaniem.
• Przed wizytą warto przejrzeć obraz w powiększeniu online. Prado udostępnia dedykowaną stronę, na której można oglądać poszczególne postacie. Powód jest prosty: na płótnie jest ponad tysiąc figur, a na miejscu nie zdążysz ich obejrzeć.
• W tej samej części muzeum znajdziesz inne dzieła Boscha, w tym „Wóz siana” i „Siedem grzechów głównych”.

Najczęściej zadawane pytania

Co przedstawia Ogród rozkoszy ziemskich?

Tryptyk ukazuje trzy etapy: raj (lewy panel), świat ludzkich rozkoszy i pokus (panel centralny) oraz piekło jako ich konsekwencję (prawy panel). Jednak interpretacje są liczne i do dziś nie ma jednej, uznanej powszechnie za właściwą.

Co to za nuty na pośladkach w piekle?

W muzycznym rogu prawego panelu leży postać przygnieciona lutnią, z linijką zapisu nutowego wytatuowaną na pośladkach. Nuty były widoczne od zawsze, ale dopiero w 2014 roku amerykańska studentka Amelia Hamrick przepisała je na współczesną notację i nagrała. Wynik obiegł internet. Co Bosch miał na myśli — nie wiadomo.

Dlaczego Ogród rozkoszy ziemskich jest tak sławny?

Dzieło wyróżnia się niesamowitą oryginalnością, gęstością symboliki i siłą wizualną. Przez pięć wieków każde pokolenie odnajdywało w nim nowe znaczenia — to rzadka cecha w historii sztuki.

Jak niderlandzki obraz trafił do Hiszpanii?

Przez konfiskatę, a potem licytację. Tryptyk należał do rodu Nassau w Brukseli aż do 1568 roku, gdy wojska hiszpańskie zabrały go Wilhelmowi Orańskiemu. Przeszedł następnie do Fernanda de Toledo, a po jego śmierci w 1591 roku odkupił go Filip II. W 1593 roku król wysłał dzieło do Escorialu.

Czy Ogród rozkoszy ziemskich to ostrzeżenie moralne?

Wiele wskazuje, że tak — jednak Bosch nigdy nie pozostawił wyjaśnienia. Część badaczy uważa, że centralny panel potępia zmysłowość, inni twierdzą, że ją celebruje. Ta niejednoznaczność to właśnie serce zagadki.

Co przedstawiają zewnętrzne skrzydła tryptyku?

Po zamknięciu widać szaro namalowany świat trzeciego dnia stworzenia, zamknięty w przezroczystej kuli, z niewielką postacią Boga w lewym górnym rogu i dwoma cytatami z Psalmów. Jest to scena cichsza i dziwniejsza niż cokolwiek wewnątrz.

Jeśli Ogród rozkoszy ziemskich rozbudził Twoją ciekawość, koniecznie poznaj inne dzieła renesansu północnego — „Wieżę Babel” i „Myśliwych na śniegu” Bruegla czy „Portret Arnolfinich” Jana van Eycka. Każdy z tych artystów to osobny świat wart odkrycia.

Zdjęcie: Ogród rozkoszy ziemskich – Hieronymus Bosch (ok. 1490–1500). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.