Sypialnia w Arles

Czy wiesz, że Sypialnia w Arles powstała trzy razy? Van Gogh namalował ten sam pokój trzykrotnie — i za każdym razem z innego powodu. Pierwsza wersja to reakcja na euforię nowego domu, dwie kolejne powstały po tym, jak oryginał został uszkodzony przez wodę. A ściany, które dziś widzisz jako niebieskie, nigdy niebieskie nie były.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Vincent van Gogh
• Rok: 1889
• Technika: Olej na płótnie
• Wymiary: 73,6 × 92,3 cm
• Nurt: Postimpresjonizm
• Obecna lokalizacja: Art Institute of Chicago

Co czyni dzieło „Sypialnia w Arles” tak wyjątkowym?

Sypialnia w Arles to obraz, który wygląda jak zwykłe wnętrze — łóżko, krzesła, obrazy na ścianie. A jednak od pierwszego spojrzenia coś jest nie tak. Podłoga opada. Ściany wydają się zbiegać pod dziwnym kątem. Perspektywa się chwieje. To nie błąd techniczny — to celowy zabieg.

Van Gogh świadomie zniekształcił przestrzeń, by wywołać konkretne odczucie: absolutnego wypoczynku i oderwania od świata zewnętrznego. Pisał o tym wprost w listach do brata Theo — chciał, by ten obraz „działał na umysł jak kołysanka”. To niezwykłe: malarz używa deformacji perspektywy nie po to, by zaburzyć spokój widza, lecz po to, by go wzmocnić.

Dlatego właśnie Sypialnia w Arles jest wyjątkowa. Nie opowiada o dramatach, nie krzyczy kolorami jak inne płótna van Gogha. Szepce. I właśnie ten szept trafia najgłębiej.

Kontekst historyczny

Rok 1888 był dla van Gogha przełomowy. Przeprowadził się do Arles na południu Francji, marzył o założeniu kolonii artystów. Wynajął słynny „Żółty Dom” i z entuzjazmem urządził swój pokój. Pierwszą wersję Sypialni w Arles namalował w październiku 1888 roku, przygotowując dom na przyjazd Paula Gauguina.

Wspólne życie z Gauguinem skończyło się katastrofą. W grudniu 1888 roku van Gogh okaleczył sobie ucho. Trafił do szpitala, a w maju następnego roku dobrowolnie zgłosił się do kliniki Saint-Paul-de-Mausole w Saint-Rémy-de-Provence.

W kwietniu 1889 roku Żółty Dom zalała woda po wylewie Rodanu. Oryginalne płótno zostało uszkodzone. Theo odesłał je do Paryża na konserwację, a Vincent — już w klinice — namalował z niego dwie repliki: jedną w tym samym formacie, dla siebie, i drugą, mniejszą, dla matki i siostry.

Europa lat 80. XIX wieku fermentowała artystycznie. Impresjoniści zmienili zasady gry, a postimpresjoniści — van Gogh, Gauguin, Cézanne — szli jeszcze dalej. Kolor przestał być opisem rzeczywistości, stał się językiem emocji.

Ściany nigdy nie były niebieskie

To najważniejsza rzecz, jaką trzeba wiedzieć o tym obrazie, i niemal nikt jej nie zna.

Van Gogh opisał ściany sypialni w liście do Theo jako bladoliliowe. Analiza pigmentów przeprowadzona przez Art Institute of Chicago wyjaśnia, dlaczego dziś ich takimi nie widzimy: malarz zmieszał z błękitem czerwony lak, uzyskując fiolet. Czerwone laki są wyjątkowo światłoczułe. Przez sto trzydzieści lat składnik czerwony niemal całkowicie wyblakł, zostawiając sam błękit — ten, który wszyscy uznają dziś za zamysł artysty.

To samo dotyczy innych partii pokoju. Drzwi i listwy przypodłogowe, które dziś odczytujemy jako chłodny błękit, były pierwotnie fioletowo-różowe. Podłoga była bardziej różowa. Całość była cieplejsza i miększa niż cokolwiek, co da się dziś zobaczyć na płótnie.

Innymi słowy: obraz, który miał wywoływać poczucie spokoju, z upływem czasu wymiernie się wyziębił.

Art Institute of Chicago opublikował cyfrowe rekonstrukcje pierwotnej kolorystyki — warto je obejrzeć przed wizytą, bo potem nie da się już tej różnicy odzobaczyć.

To jeden z kilku przypadków, w których najbardziej znane cechy słynnego obrazu okazały się skutkiem starzenia się farby, a nie decyzją malarza. Zobacz pozostałe.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stając przed Sypialnią w Arles, zacznij od kolorów. Van Gogh zestawił chłodne ściany z żółcieniami łóżka i krzeseł oraz zielenią okiennic. Te barwy nie są przypadkowe — pisał do Theo, że kolor ma tu wyrażać odpoczynek, i że wszystko sprowadził do płaskich, prostych plam, bez cieni.

Następnie spójrz na podłogę. Jej deski biegną ukosem w głąb obrazu, tworząc niestabilne, lekko zawrotne wrażenie. Jednak zamiast niepokoić, ta perspektywa paradoksalnie wciąga do środka, do strefy prywatności i bezpieczeństwa.

Zwróć uwagę na dwa obrazy wiszące nad łóżkiem. To najpewniejszy sposób rozróżnienia trzech wersji — w każdej wiszą tam inne prace. Jeśli kiedykolwiek będziesz musiał ustalić, którą wersję masz przed sobą, zacznij właśnie od nich.

Krzesła są puste. Łóżko jest zasłane, ale nikt w nim nie leży. Ta nieobecność człowieka jest wymowna — pokój czeka, jest gotowy, jest bezpieczny.

O Vincencie van Goghu

Vincent van Gogh urodził się w 1853 roku w holenderskim Zundert. Malarstwo zaczął uprawiać stosunkowo późno — dopiero około trzydziestki. W ciągu zaledwie dekady stworzył ponad 2000 dzieł, w tym obrazy olejne, rysunki i szkice.

Przez całe życie zmagał się z chorobami psychicznymi, biedą i niezrozumieniem.

Warto przy okazji sprostować rozpowszechnione twierdzenie, że sprzedał za życia tylko jeden obraz. Czerwona winnica, kupiona przez Annę Boch, to sprzedaż najbardziej znana, ale Muzeum Van Gogha dokumentuje również inne transakcje, w tym zamówienie od jego wuja Cora. Był porażką handlową, ale nie absolutną.

Jego paleta ewoluowała od ciemnych, ziemistych tonów wczesnych prac do wibrujących kolorów okresu arleskiego. Zmarł w 1890 roku w Auvers-sur-Oise, mając 37 lat.

Dziedzictwo i wpływ

Sypialnia w Arles wywarła ogromny wpływ na późniejszych artystów. Ekspresjonizm XX wieku — z jego deformacją przestrzeni i prymatem emocji nad realizmem — wyrasta wprost z odkryć van Gogha. Ernst Ludwig Kirchner, Edvard Munch, a nawet Frida Kahlo — wszyscy czerpali z jego wizji.

Dziś obraz funkcjonuje w kulturze popularnej jako symbol intymności i schronienia. W 2016 roku Art Institute of Chicago wystawił na Airbnb replikę pokoju w skali jeden do jednego — akcja obiegła światowe media i pokazała, jak żywy pozostaje ten obraz w wyobraźni współczesnych.

Dlatego też Sypialnia w Arles to nie tylko arcydzieło historyczne. To obraz, który wciąż „działa” — tak jak chciał van Gogh.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Wersja z 1889 roku, omawiana w tym artykule, znajduje się w Art Institute of Chicago — jednym z największych i najważniejszych muzeów sztuki w Stanach Zjednoczonych. Muzeum mieści się przy 111 South Michigan Avenue, w samym centrum Chicago, tuż przy Millennium Park.

Kilka praktycznych wskazówek: bilety warto kupić online z wyprzedzeniem, szczególnie w sezonie letnim. Godziny otwarcia i dni wolne warto sprawdzić przed wizytą na stronie muzeum. Kolekcja sztuki europejskiej, w której wisi obraz, wymaga co najmniej dwóch godzin.

W pobliżu Sypialni w Arles zobaczysz inne arcydzieła, w tym „Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte” Georges’a Seurata oraz prace Gauguina i Cézanne’a. To idealne miejsce, by zanurzyć się w świat postimpresjonizmu w jednej wizycie.

Warto też wiedzieć, że pierwsza wersja Sypialni w Arles (1888) znajduje się w Van Gogh Museum w Amsterdamie, a trzecia, najmniejsza — o wymiarach 57 × 74 cm — w Musée d’Orsay w Paryżu. Wszystkie trzy pokazano razem tylko raz, w Chicago w 2016 roku.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego van Gogh namalował Sypialnię w Arles trzy razy?

Pierwszą wersję namalował w październiku 1888 roku, z radości z nowego domu. W kwietniu 1889 roku Żółty Dom zalała woda i płótno zostało uszkodzone. Podczas gdy oryginał był w Paryżu na konserwacji, van Gogh namalował z niego dwie repliki — pełnowymiarową dla siebie i mniejszą dla matki i siostry.

Czy ściany na obrazie naprawdę były niebieskie?

Nie. Van Gogh opisał je w liście jako bladoliliowe, a analiza pigmentów potwierdza, że zmieszał z błękitem światłoczuły czerwony lak, tworząc fiolet. Czerwień wyblakła przez sto trzydzieści lat, zostawiając sam błękit. Drzwi i listwy, dziś niebieskawe, były pierwotnie fioletowo-różowe.

Co symbolizuje Sypialnia w Arles?

Obraz symbolizuje pragnienie spokoju, bezpieczeństwa i prywatności. Van Gogh chciał stworzyć wizualną „kołysankę” — miejsce odpoczynku od chaosu i cierpienia, które towarzyszyło mu przez całe życie.

Jak rozpoznać, którą wersję się ogląda?

Po dwóch obrazach wiszących nad łóżkiem — w każdej wersji są to inne prace. Pomaga też rozmiar: wersje z Amsterdamu i Chicago mają zbliżone wymiary, natomiast wersja z Orsay jest wyraźnie mniejsza, 57 × 74 cm.

Dlaczego perspektywa w Sypialni w Arles jest zniekształcona?

To był celowy zabieg artystyczny. Van Gogh pisał, że chciał wywołać uczucie absolutnego wypoczynku poprzez uproszczenie i lekką deformację przestrzeni. Zniekształcona perspektywa wciąga widza do środka, zamiast go niepokoić.

Ile jest warta Sypialnia w Arles?

Obraz należy do zbiorów muzealnych i nie jest przeznaczony do sprzedaży. Dla porównania — inne dzieła van Gogha osiągały na aukcjach ceny przekraczające 80 milionów dolarów, więc wartość tej pracy jest trudna do oszacowania.

Jeśli Sypialnia w Arles zaintrygowała Cię swoją ciszą i ukrytymi emocjami, koniecznie poznaj inne arcydzieła postimpresjonizmu — „Gwiaździstą noc” i „Słoneczniki” van Gogha czy „Taras kawiarni w nocy”. Każde z nich to okno do innego świata, które czeka, aż przez nie zajrzysz.

Zdjęcie: Sypialnia w Arles – Vincent van Gogh (1889). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.