Lekcja tańca

Te dziewczęta miały zwykle od siedmiu do czternastu lat i pochodziły z najuboższych rodzin Paryża. Nazywano je „szczurkami Opery”. Zarabiały grosze, ćwiczyły po kilkanaście godzin, a abonenci teatru mieli prawo wstępu za kulisy — i regularnie z niego korzystali. Mężczyzna w czarnym ubraniu stojący w tle na wielu obrazach Degasa to często właśnie taki abonent.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Edgar Degas (1834–1917)
• Tytuł francuski: La Classe de danse / The Dance Class
• Rok: 1874
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 83,5 × 77,2 cm
• Nurt: impresjonizm, choć malarz wolał określenie „realizm”
• Lokalizacja: Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork

Uwaga: są dwie bliźniacze wersje

To warto wyjaśnić na początku, bo bywa źródłem nieporozumień.

Degas namalował w latach 1873–1876 dwa bardzo podobne obrazy o niemal identycznym tytule:

• Wersja nowojorska (Metropolitan Museum), 1874, 83,5 × 77,2 cm. Nauczyciel stoi po prawej, oparty na lasce. W lustrze odbija się okno.
• Wersja paryska (Musée d’Orsay), 1873–1876, 85 × 75 cm. Bardzo zbliżona kompozycja, inny układ tancerek.

Obie przedstawiają salę prób w Operze Paryskiej i obie mają w centrum starego baletmistrza. Nie są kopiami — to warianty tego samego pomysłu.

Co czyni ten obraz wyjątkowym?

Malarstwo XIX wieku przedstawiało balet jako świat wdzięku. Degas pokazał go jako miejsce pracy.

Na tym obrazie prawie nikt nie tańczy. Jedna dziewczyna wykonuje ćwiczenie, reszta czeka — drapie się w plecy, poprawia kokardę, opiera o fortepian, ziewa. To scena przerwy, nie występu.

Kompozycja jest równie nowatorska. Postacie są ucięte krawędzią płótna, podłoga ucieka gwałtownie w głąb, a centrum kadru zajmuje pusta przestrzeń parkietu. Wygląda to jak przypadkowe zdjęcie — i taki był zamiar.

Degas czerpał z dwóch źródeł: z fotografii, która wtedy właśnie uczyła ludzi nowych kadrów, i z japońskich drzeworytów, które pokazały mu wysoki punkt widzenia i ucięte kompozycje.

Kim były te dziewczęta

To kontekst, który zmienia odbiór wszystkich baletowych obrazów Degasa.

Uczennice szkoły baletowej Opery Paryskiej nazywano petits rats — szczurkami. Rekrutowano je z rodzin robotniczych, często w wieku siedmiu czy ośmiu lat. Nauka trwała latami, a szanse na karierę były znikome.

Pensja była tak niska, że nie wystarczała na życie. Matki przyprowadzały córki na próby i czekały na korytarzach — część z nich widać na obrazach Degasa jako ciemne postacie w tle.

System abonamentowy Opery dawał zamożnym mężczyznom — abonnés — prawo wstępu do foyer de la danse, sali za sceną. Tam nawiązywano znajomości z tancerkami. Układy tego rodzaju były powszechne i akceptowane.

Degas malował to bez komentarza. Nie oskarża i nie usprawiedliwia — pokazuje. Ta powściągliwość bywa dziś odczytywana jako obojętność, a bywa jako precyzja obserwacji.

Kontekst historyczny

Rok 1874 to rok pierwszej wystawy impresjonistów, w której Degas brał czynny udział jako jeden z organizatorów.

Paryż był po przebudowie Haussmanna: nowe bulwary, nowe teatry, nowe życie nocne. Nowy gmach Opery — Palais Garnier — otwarto w styczniu 1875 roku, rok po powstaniu tego obrazu.

Degas malował więc jeszcze salę w starym gmachu przy rue Le Peletier, który spłonął w 1873 roku. Sceny z tego obrazu rozgrywają się w budynku, którego już wtedy nie było — malarz odtwarzał go ze szkiców i pamięci.

Miał wówczas czterdzieści lat i właśnie wrócił z Nowego Orleanu, gdzie mieszkała rodzina jego matki. Zmarł mu ojciec, a rodzinny bank okazał się zadłużony — Degas musiał zacząć malować na sprzedaż. Tancerki okazały się tematem, który się sprzedawał.

Na co zwrócić uwagę

Baletmistrz. Stary człowiek z laską to Jules Perrot, jeden z najsłynniejszych tancerzy i choreografów epoki romantycznej. W chwili powstania obrazu był po siedemdziesiątce i już nie uczył — Degas sprowadził go do pracowni i namalował osobno, a potem wkomponował w scenę.

Podłoga. Zajmuje ogromną część płótna i ucieka w głąb pod stromym kątem. To najbardziej „japoński” element kompozycji.

Lustro. W lewym górnym rogu odbija się okno i fragment przestrzeni, której nie widzimy. Degas używał luster do rozszerzania kadru.

Gesty poza tańcem. Dziewczyna z przodu drapie się w plecy. Inna poprawia kolczyk. Trzecia opiera się o fortepian. To są najważniejsze fragmenty tego obrazu.

Konewka. Na podłodze po lewej stoi zielona konewka — używano jej do zraszania parkietu, żeby nie ślizgały się pointy. Detal, którego nie wymyśliłby ktoś, kto tam nie bywał.

Pies. W wersji nowojorskiej u dołu leży mały piesek. Łatwo go przeoczyć.

O Edgarze Degasie

Urodził się w 1834 roku w Paryżu, w zamożnej rodzinie bankierskiej. Studiował w École des Beaux-Arts i wiele lat spędził we Włoszech, kopiując dawnych mistrzów.

Nie znosił nazwy „impresjonista”. Mówił o sobie, że jest realistą, i szydził z malowania w plenerze — twierdził, że powietrze na obrazie nie jest tym samym co powietrze na dworze. Wszystkie swoje obrazy malował w pracowni.

Poświęcił tancerkom około półtora tysiąca prac — ponad połowę całego dorobku.

Od lat dziewięćdziesiątych tracił wzrok. Przeszedł wtedy na pastel i rzeźbę; jego woskowe figurki tancerek odlano w brązie dopiero po jego śmierci.

Warto o tym wspomnieć: podczas afery Dreyfusa Degas zajął ostro antysemickie stanowisko i zerwał kontakty z żydowskimi przyjaciółmi, w tym z rodziną Halévych, która przyjaźniła się z nim przez dziesięciolecia. Był człowiekiem trudnym i coraz bardziej samotnym.

Zmarł w 1917 roku, prawie niewidomy.

Dziedzictwo i wpływ

Degas zmienił sposób kadrowania w malarstwie. Ucięte postacie, wysoki punkt widzenia i pozorna przypadkowość weszły na stałe do repertuaru sztuki XX wieku.

Jego wpływ widać u Toulouse-Lautreca, w fotografii reportażowej i w kinie — sposób, w jaki filmowcy pokazują kulisy, wywodzi się wprost z tej tradycji.

W kulturze masowej tancerki Degasa stały się wizerunkiem baletu jako takiego. Reprodukcje wiszą w szkołach baletowych na całym świecie — zwykle bez świadomości, w jakich warunkach żyły dziewczęta na tych obrazach.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz wisi w Metropolitan Museum of Art przy Piątej Alei w Nowym Jorku, w galeriach malarstwa europejskiego XIX wieku.

• Godziny i ceny sprawdź przed wyjazdem. Formuła „zapłać ile chcesz” dotyczy wyłącznie mieszkańców stanu Nowy Jork oraz studentów z New Jersey i Connecticut; pozostali płacą stawkę stałą.
• Metropolitan ma jedną z największych kolekcji Degasa na świecie — obok obrazów są tam pastele, rysunki i rzeźby, w tym odlew „Czternastoletniej tancerki”.
• Poszukaj konewki na podłodze. To detal, który najlepiej pokazuje, jak dobrze Degas znał te sale.
• W sąsiednich galeriach są prace Moneta, Renoira, Cézanne’a i Van Gogha.

Wersję paryską obejrzysz w Musée d’Orsay. Jeśli masz okazję zobaczyć obie, porównanie jest pouczające — pokazuje, jak Degas przestawiał te same elementy.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różnią się dwie wersje tego obrazu?

Wersja nowojorska z 1874 roku ma baletmistrza po prawej, opartego na lasce, i lustro odbijające okno. Wersja z Musée d’Orsay, powstała w latach 1873–1876, ma zbliżoną kompozycję, ale inny układ tancerek. To warianty, nie kopie.

Kim jest mężczyzna z laską?

Jules Perrot, znany tancerz i choreograf epoki romantycznej. W chwili powstania obrazu miał ponad siedemdziesiąt lat i już nie uczył — Degas namalował go osobno w pracowni.

Kim były tancerki Degasa?

Uczennicami szkoły baletowej Opery Paryskiej, zwykle w wieku od siedmiu do czternastu lat, pochodzącymi z najuboższych rodzin. Nazywano je „szczurkami Opery”. Zarabiały tak mało, że pensja nie wystarczała na utrzymanie.

Czy Degas był impresjonistą?

Organizował wystawy impresjonistów, ale sam odrzucał tę nazwę i mówił o sobie „realista”. Nie malował w plenerze i przywiązywał ogromną wagę do rysunku, czego większość impresjonistów nie robiła.

Ile obrazów o tancerkach namalował?

Około półtora tysiąca prac — obrazów, pasteli, rysunków i rzeźb. To ponad połowa całego jego dorobku.

Co to za konewka na podłodze?

Służyła do zraszania parkietu wodą, żeby pointy się nie ślizgały. To jeden z detali świadczących o tym, że Degas naprawdę spędzał czas w salach prób.

Jeśli ten obraz Cię zainteresował, poznaj „Małą czternastoletnią tancerkę” — rzeźbę tego samego artysty, która przy pierwszym pokazie w 1881 roku wywołała skandal i do dziś dzieli widzów.

Zdjęcie: The Dance Class – Edgar Degas (1874), Metropolitan Museum of Art. Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.