Trzy współczesne piękności

Wyobraź sobie, że twoja twarz trafia na japoński odpowiednik dzisiejszej okładki magazynu – i nagle stajesz się celebrytką całego kraju. Dokładnie to przydarzyło się trzem kobietom przedstawionym na arcydziele Trzy współczesne piękności Kitagawy Utamaro. Ta drzeworytnicza kompozycja z około 1793 roku uczyniła ze swoich bohaterek prawdziwe ikony pop-kultury epoki Edo – kobiety rozpoznawane na ulicach, podziwiane i naśladowane. To nie był portret arystokratek ani bogiń. To byli prawdziwi ludzie z prawdziwymi imionami.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Kitagawa Utamaro
• Rok: ok. 1793
• Technika: Drzeworyt barwny nishiki-e (wielobarwny drzeworyt japoński)
• Wymiary: Format ōban (ok. 38 × 26 cm)
• Nurt: Ukiyo-e
• Obecna lokalizacja: Museum of Fine Arts, Boston

Co czyni dzieło „Trzy współczesne piękności” tak wyjątkowym?

Większość japońskich drzeworytów przedstawiała piękności anonimowe lub mityczne. Utamaro zrobił coś rewolucyjnego – nazwał swoje modelki. Na rycinie widzimy konkretne osoby: gejszę Tomimoto Toyohinę oraz kelnerki z herbaciarni – Naniwayę Kitę i Takashimę Hisę. Ich twarze były powszechnie znane mieszkańcom Edo (dzisiejszego Tokio).

To właśnie ten zabieg odróżnia Trzy współczesne piękności od setek innych kompozycji bijin-ga, czyli obrazów pięknych kobiet. Utamaro nie tworzył ideału – portretował rzeczywistość. Dodał nawet do tytułu słowo „współczesne” (tōsei), podkreślając aktualność i bliskość przedstawionych postaci. Był to gest niemal dziennikarski.

Trójkątna kompozycja trzech głów zaskakuje oszczędnością. Nie ma tu tła, nie ma dekoracyjnego krajobrazu. Uwaga widza skupia się wyłącznie na twarzach, fryzurach i delikatnych rysach. To odważny wybór, który do dziś robi wrażenie.

Kontekst historyczny

Japonia końca XVIII wieku przeżywała rozkwit kultury mieszczańskiej. Era Kansei (1789–1801) to czas, gdy bogaci kupcy i rzemieślnicy Edo coraz chętniej wydawali pieniądze na sztukę. Drzeworyty ukiyo-e stały się towarem masowym – drukowane w setkach egzemplarzy, dostępne dla każdego.

Jednak władze szogunatu patrzyły na ten rozkwit nieufnie. W 1790 roku weszły w życie restrykcje Kansei zabraniające luksusowych drzeworytów wielobarwnych. Utamaro balansował na granicy – tworzył dzieła piękne, ale uważnie dobierał tematy. Kilka lat później, w 1804 roku, zapłacił za polityczny błąd więzieniem. Na szczęście Trzy współczesne piękności powstały w chwili, gdy artysta cieszył się pełną wolnością twórczą.

Warto też dodać, że Japonia była wtedy krajem niemal całkowicie zamkniętym na świat. Europejczycy nie mieli pojęcia, że po drugiej stronie globu powstają dzieła, które pół wieku później wywrócą zachodnią sztukę do góry nogami.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stojąc przed tym drzeworytem – lub oglądając jego reprodukcję – zwróć najpierw uwagę na kompozycję. Trzy głowy tworzą trójkąt. To nie przypadek. Taki układ nadaje obrazowi stabilność i równowagę, ale jednocześnie sugeruje hierarchię: środkowa postać jest lekko dominująca.

Przyjrzyj się fryzurom. Każda z kobiet nosi inną, starannie upięta coiffure. W epoce Edo fryzura była jak wizytówka – zdradzała status społeczny, zawód, a nawet stan cywilny. Utamaro precyzyjnie oddał te różnice, dając uważnemu widzowi klucz do odczytania tożsamości każdej z postaci.

Twarze są niemal identyczne w obrysie – to cecha charakterystyczna stylu Utamaro. Jednak to drobne detale je różnicują: kąt spojrzenia, układ ust, wyraz oczu. Artysta osiągał indywidualność subtelnymi środkami. Na koniec zwróć uwagę na kolory strojów i ozdób. Każdy odcień był mieszany ręcznie, a druk wymagał osobnej matrycy dla każdego koloru.

O Kitagawa Utamaro

Kitagawa Utamaro (ok. 1753–1806) to jeden z najważniejszych twórców ukiyo-e. Urodził się prawdopodobnie w Edo i całe życie związał z tym miastem. Jego kariery nie można oderwać od wydawcy Tsutaya Jūzaburō – to właśnie on dostrzegł talent artysty i pomógł mu zaistnieć na rynku.

Utamaro zasłynął przede wszystkim z serii bijin-ga – wizerunków pięknych kobiet. Jako pierwszy zaczął stosować „okiyo-oki”, czyli kompozycje zbliżeniowe, pokazujące twarz i biust, bez całej sylwetki. To był przełom. Zamiast całej postaci – emocja, wyraz, chwila.

Na Zachodzie odkryto go pod koniec XIX wieku. Impresjonistów i postimpresjonistów zafascynowała jego linia, kolor i śmiałe kadrowanie. Edgar Degas i Henri de Toulouse-Lautrec wprost przyznawali, że czerpali z japońskich wzorów.

Dziedzictwo i wpływ

Trzy współczesne piękności to dzieło, które wyprzedziło swoją epokę. Idea portretu celebrytki – rozpoznawalnej osoby, której wizerunek trafia do masowej reprodukcji – brzmi znajomo w dobie mediów społecznościowych. Utamaro zrobił to ponad 230 lat temu.

Wpływ drzeworytów ukiyo-e na sztukę zachodnią jest trudny do przecenienia. Zjawisko zwane japonizmem ogarnęło Europę po 1850 roku. Monet zbierał japońskie ryciny, Klimt inspirował się płaską plamą barwną, van Gogh kopiował drzeworyty własną ręką. W każdym z tych przypadków echa twórczości Utamaro są wyraźne.

Dziś Utamaro pojawia się w podręcznikach historii sztuki, muzealnych kolekcjach na całym świecie i w popkulturze – od anime po haute couture. Jego wizja kobiecości pozostaje aktualna i wciąż prowokuje pytania o piękno, spojrzenie i reprezentację.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Trzy współczesne piękności przechowywane są w Museum of Fine Arts w Bostonie (MFA) – jednym z największych muzeów sztuki w Stanach Zjednoczonych. MFA posiada wyjątkową kolekcję japońskiej grafiki, liczącą tysiące obiektów. To jedno z najlepszych miejsc na świecie, by poznać ukiyo-e w całości.

Praktyczna rada: drzeworyty są wrażliwe na światło, dlatego muzea często rotują ekspozycje. Przed wizytą warto sprawdzić na stronie MFA, czy konkretne dzieło jest aktualnie wystawione. Zbiory japońskie mieszczą się w skrzydle Art of Asia, Africa, and Oceania.

Będąc w bostońskim MFA, warto poszukać innych drzeworytów Utamaro oraz prac jego rówieśników – Hokusaia i Hiroshige. Zestawienie tych trzech artystów daje pełny obraz złotej epoki ukiyo-e.

Najczęściej zadawane pytania

Kim były kobiety przedstawione na drzeworycie „Trzy współczesne piękności”?

Były to trzy realne i sławne kobiety z Edo: gejsza Tomimoto Toyohina oraz kelnerki z herbaciarni – Naniwa Kita i Takashima Hisa. Wszystkie trzy cieszyły się ogromną popularnością wśród mieszkańców miasta.

Czym jest technika nishiki-e?

Nishiki-e to wielobarwny drzeworyt japoński, dosłownie „jedwabny obraz”. Każdy kolor wymagał osobnej matrycy drewnianej i osobnego odbicia. Efektem było bogactwo barw nieosiągalne wcześniejszymi metodami.

Dlaczego Utamaro jest ważny dla historii sztuki zachodniej?

Jego płaska plama barwna, odważne kadrowanie i linearność wywarły ogromny wpływ na impresjonistów i secesję. Artyści tacy jak Monet, Degas czy Klimt otwarcie czerpali z japońskich wzorów, co zrewolucjonizowało europejską estetykę końca XIX wieku.

Gdzie można zobaczyć oryginał „Trzech współczesnych piękności”?

Oryginał znajduje się w zbiorach Museum of Fine Arts w Bostonie (USA). Ze względu na wrażliwość drzeworytów na światło, eksponowanie odbywa się rotacyjnie – przed wizytą warto sprawdzić aktualny plan ekspozycji na stronie muzeum.

Co oznacza słowo „ukiyo-e”?

Ukiyo-e dosłownie znaczy „obrazy płynącego świata”. Nurt ten rozwinął się w Japonii od XVII do XIX wieku i koncentrował na przedstawianiu codziennego życia, aktorów teatru kabuki, pięknych kobiet i krajobrazów. Był sztuką popularną, tworzoną i kupowaną przez mieszczan.

Jeśli Trzy współczesne piękności rozbudziły twoje zainteresowanie japońską sztuką drzeworytu, koniecznie poznaj inne arcydzieła ukiyo-e – od wielkich fal Hokusaia po pejzaże Hiroshige. Każdy z tych artystów opowiada inną historię o Japonii epoki Edo, a razem tworzą jeden z najbardziej fascynujących rozdziałów w dziejach sztuki światowej. Odkryj je na naszym blogu!

Zdjęcie: Trzy współczesne piękności – Kitagawa Utamaro (1793). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.