Słoneczniki

Czy wiesz, że Słoneczniki van Gogha były prezentem dla przyjaciela? Vincent namalował je, żeby przywitać Paula Gauguina w swoim żółtym domu w Arles – i to właśnie ta tęsknota za bliskością, a nie chęć sławy, sprawiła, że na płótnie rozkwitły jedne z najbardziej rozpoznawalnych kwiatów w historii sztuki.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Vincent van Gogh
• Rok: 1888
• Technika: Olej na płótnie
• Wymiary: 92,1 × 73 cm
• Nurt: Postimpresjonizm
• Obecna lokalizacja: National Gallery, Londyn

Co czyni dzieło „Słoneczniki” tak wyjątkowym?

Większość obrazów martwej natury opowiada o przemijaniu. Tutaj jest inaczej. Van Gogh namalował Słoneczniki nie jako symbol śmierci, lecz jako wyraz radości i przyjaźni. To czyni je czymś wyjątkowym w całej tradycji europejskiego malarstwa.

Jednak wyjątkowość tego płótna tkwi też w czysto malarskim geście. Van Gogh nie rozkłada kwiatów symetrycznie ani elegancko. Niektóre słoneczniki są zwiędłe, inne dopiero się otwierają. Artysta pokazuje całe życie rośliny w jednej chwili. To nie jest ozdoba – to portret.

Co więcej, technika nakładania farby jest tu absolutnie rewolucyjna. Gruby impast sprawia, że płatki kwiatów dosłownie wystają z powierzchni obrazu. Wiele dzieł z epoki ogląda się – ten chciałoby się dotknąć.

Kontekst historyczny

Rok 1888 był dla van Gogha przełomowy. Przeprowadził się z Paryża do Arles na południu Francji, szukając intensywniejszego światła i nowego początku. Europa artystyczna przeżywała wtedy wielkie wrzenie: impresjonizm powoli tracił świeżość, a młodsze pokolenie malarzy szukało nowego języka.

Van Gogh marzył o stworzeniu kolonii artystów w Arles. Wynajął tzw. Żółty Dom i urządził go z rozmachem, wieszając Słoneczniki w pokoju gościnnym. Czekał na Gauguina jak na zbawienie. Obaj byli wówczas poza głównym nurtem paryskiej sceny – i obaj wiedzieli, że chcą czegoś więcej niż naśladownictwa natury.

Postimpresjonizm rodził się właśnie w takich momentach: w desperacji, przyjaźni i poszukiwaniu nowego sensu koloru. Słoneczniki są dokumentem tego przełomu.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stojąc przed tym obrazem, zwróć uwagę przede wszystkim na kolor. Van Gogh użył kilkunastu odcieni żółci – od bladej, niemal białej, po głęboki, złocisty brąz. To nie przypadek. Dla artysty żółty był kolorem słońca, ciepła i ludzkiej życzliwości.

Następnie przyjrzyj się wazonowi. Jest prosty, ceramiczny, bez ozdób. Cała uwaga należy do kwiatów. Jednak to właśnie ten kontrast – skromne naczynie i bujne słoneczniki – nadaje kompozycji napięcie.

Warto też zauważyć różnorodność słoneczników. Nie są jednakowe. Niektóre są w pełnym rozkwicie, inne opadają, jeszcze inne to dopiero pąki. Razem tworzą obraz, który oddycha. To celowy zabieg: van Gogh chciał pokazać naturę w ruchu, nie w zastygłej pozie.

Na koniec zwróć uwagę na tło. Jest jednolite, żółte lub zielonkawe – w zależności od wersji obrazu. Ten płaski kolor sprawia, że bukiet wydaje się wyskakiwać ku widzowi. To prosty, ale genialny trick kompozycyjny.

O Vincent van Gogh

Vincent Willem van Gogh urodził się w 1853 roku w holenderskim Zundert. Zanim stał się malarzem, pracował jako handlarz dziełami sztuki i misjonarz. Malarstwo zaczął traktować poważnie dopiero w wieku około trzydziestu lat – i przez dekadę stworzył ponad dwa tysiące prac.

Jego życie było naznaczone chorobą psychiczną, samotnością i ubóstwem. Sprzedał za życia zaledwie jeden obraz. Jednak korespondencja z bratem Theo – setki listów – pokazuje człowieka niezwykle wrażliwego i intelektualnie ciekawego świata.

Van Gogh zmarł w 1890 roku, zaledwie dwa lata po namalowaniu Słoneczników. Dziś jest jednym z najczęściej rozpoznawanych malarzy na świecie. Jego prace osiągają na aukcjach ceny rekordowe, a jego historia stała się symbolem artysty niezrozumianego za życia.

Dziedzictwo i wpływ

Trudno przecenić wpływ Słoneczników na późniejszą sztukę. Ekspresyjne użycie koloru zainspirowało fowistów – Henriego Matisse’a i André Deraina. Gruby impast torował drogę ekspresjonizmowi. Płaska, intensywna paleta barw stała się punktem wyjścia dla wielu abstrakcjonistów XX wieku.

Kulturowo Słoneczniki van Gogha są dziś niemal ikoną popkultury. Pojawiają się na pocztówkach, kubkach, koszulkach i tapetach na smartfonach. Jednak popularność ma też ciemną stronę: w 2022 roku aktywiści klimatyczni oblali jeden z egzemplarzy obrazu zupą w ramach protestu. Obraz nie ucierpiał, ale zdarzenie przypomniało światu, jak kruche są te arcydzieła.

Co ważniejsze, van Gogh udowodnił, że zwykły kwiat może być tematem dzieła na miarę wielkich historycznych fresków. To demokratyzacja sztuki, która do dziś inspiruje.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Londyńska wersja Słoneczników znajduje się w National Gallery na Trafalgar Square. Muzeum jest czynne codziennie, wstęp do stałej kolekcji jest bezpłatny – to jeden z największych atutów tej instytucji.

Obraz wisi w Sali 43, razem z innymi dziełami postimpresjonizmu. Warto zaplanować wizytę na godziny poranne, gdy tłumy są mniejsze. National Gallery oferuje też aplikację mobilną z przewodnikiem audio po kolekcji.

W pobliżu znajdziesz inne arcydzieła, które warto zobaczyć: „Wieczerzę w Emaus” Caravaggia, „Las Meninas” Velázqueza (kopia), a także prace Moneta i Seurata. Wersja Słoneczników przechowywana w Neue Pinakothek w Monachium oraz w Muzeum van Gogha w Amsterdamie to kolejne miejsca warte odwiedzenia przy okazji podróży.

Najczęściej zadawane pytania

Ile wersji Słoneczników namalował van Gogh?

Van Gogh namalował dwie serie obrazów ze słonecznikami. Pierwsza powstała w Paryżu w 1887 roku, druga – i najsłynniejsza – w Arles w 1888 roku. Łącznie istnieje kilka wersji bukietu w wazonie, przechowywanych w różnych muzeach na świecie.

Ile jest warta londyńska wersja Słoneczników?

Obraz z National Gallery nigdy nie był wystawiony na oficjalnej aukcji, więc trudno podać jego aktualną wartość rynkową. Dla porównania, jedna z wersji Słoneczników osiągnęła w 1987 roku cenę ponad 39 milionów dolarów – co było wówczas rekordem świata.

Dlaczego van Gogh malował słoneczniki?

Słoneczniki były dla van Gogha symbolem wdzięczności i przyjaźni. Namalował je specjalnie, by przywitać Paula Gauguina w swoim domu w Arles. Artysta uważał też, że żółty kolor słoneczników najlepiej oddaje blask południowego słońca.

Czy Słoneczniki van Gogha były kiedyś zniszczone?

W 2022 roku aktywiści z grupy Just Stop Oil oblali zupą pomidorową jedną z wersji Słoneczników w National Gallery w Londynie. Obraz był chroniony szkłem i nie ucierpiał. Incydent wywołał ogólnoświatową debatę o granicach protestu artystycznego.

Gdzie można zobaczyć inne wersje Słoneczników?

Poza National Gallery w Londynie, inne wersje Słoneczników znajdziesz w Muzeum van Gogha w Amsterdamie, Neue Pinakothek w Monachium, Muzeum Sztuki w Filadelfii oraz w Muzeum Sztuki w Tokio. Każda z wersji różni się nieznacznie kompozycją i paletą barwną.

Jeśli Słoneczniki van Gogha wzbudziły w tobie ciekawość, koniecznie poznaj inne arcydzieła postimpresjonizmu – „Wielką wannę” Paula Gauguina, prace Georges’a Seurata czy płótna Paula Cézanne’a. Każde z nich opowiada inną historię o tym samym pragnieniu: zobaczenia świata na nowo. Ruszaj na odkrycie!

Zdjęcie: Słoneczniki – Vincent van Gogh (1888). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.