Maja ubrana

Wielu badaczy uważa, że to lepszy obraz z tej pary. Goya namalował go kilka lat po akcie i widać to w każdym pociągnięciu pędzla — farba kładziona jest szybciej, szerzej, z większą swobodą. Akt jest gładki i wypracowany; ubrana maja jest malowana brawurowo. Jeśli patrzysz tylko na to, co przedstawia, mijasz połowę.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Francisco Goya (1746–1828)
• Tytuł hiszpański: La maja vestida
• Rok: ok. 1800–1807
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 95 × 190 cm
• Nurt: romantyzm
• Lokalizacja: Museo del Prado, Madryt

Kim jest „maja”

Warto zacząć od słowa, bo po polsku jest nieprzejrzyste.

Majo i maja to madryccy mieszczanie z niższych warstw, którzy pod koniec XVIII wieku wyróżniali się strojem, gwarą i zadziorną manierą. Moda na ich naśladowanie ogarnęła arystokrację — nazywano to majismo.

Strój na obrazie jest właśnie taki: krótka kurtka chaquetilla, szeroka szarfa w pasie, przezroczysta biała bluzka. To kostium, nie codzienne ubranie — i dla ówczesnego odbiorcy czytelny sygnał, że ta kobieta gra pewną rolę.

Dlaczego to lepszy obraz

To teza, którą warto rozwinąć, bo idzie wbrew intuicji.

Akt powstał wcześniej, prawdopodobnie między 1797 a 1800 rokiem. Jest malowany starannie, gładko, z porcelanową skórą i wypracowanym modelunkiem.

Wersja ubrana powstała kilka lat później i technicznie należy już do innego Goi. Farba jest kładziona szeroko, miejscami niemal szkicowo. Bluzka to kilka ruchów pędzla. Szarfa — plama różu rozprowadzona jednym gestem. Hafty na kurtce są zaznaczone, nie wyrysowane.

Ten sposób malowania zapowiada to, co Goya zrobi później: Okropności wojny, portrety z lat dziesiątych, wreszcie Czarne obrazy.

Innymi słowy: akt jest obrazem osiemnastowiecznym, ubrana maja już nie.

Mechanizm i gabinet Godoya

Oba płótna należały do Manuela Godoya — premiera Karola IV, faworyta królowej, najpotężniejszego człowieka w Hiszpanii.

Trzymał je w prywatnym gabinecie z kolekcją aktów, gdzie wisiała też Wenus z lustrem Velázqueza.

Według inwentarza z 1808 roku obrazy były zamontowane w specjalnym urządzeniu: ubrana maja wisiała z przodu, a pociągnięcie mechanizmu odsłaniało akt pod spodem.

Warto zauważyć, co to oznacza w praktyce. Ten obraz nie był zasłoną w sensie wstydliwym — był kurtyną w teatrze. Godoy pokazywał gościom najpierw jedną wersję, potem drugą. Efekt zależał od kolejności.

Kontekst historyczny

Przełom XVIII i XIX wieku to w Hiszpanii czas rozkładu. Dwór Karola IV był pogrążony w intrygach, a realną władzę sprawował Godoy.

Inkwizycja wciąż działała i miała realne uprawnienia. Nagi wizerunek kobiety niebędącej postacią mitologiczną naruszał obowiązujące normy.

W 1808 roku Godoy upadł wraz z całym reżimem, a jego zbiory skonfiskowano. Wtedy oba obrazy trafiły w ręce państwa.

W 1815 roku Goya został wezwany przed trybunał inkwizycji i miał wyjaśnić, czy jest autorem tych płócien, kto je zamówił i w jakim celu. Zapis jego zeznania nie zachował się; wiadomo tylko, że nie poniósł konsekwencji.

Obrazy trafiły do magazynów Akademii San Fernando. Publicznie pokazano je dopiero po przejściu do Prado w 1901 roku — blisko sto lat po powstaniu.

Na co zwrócić uwagę

Faktura. Podejdź blisko. Bluzka, szarfa i pantofelki są malowane szeroko i szybko; z odległości metra rozpadają się na plamy.

Twarz. Ta sama co w akcie i tak samo dyskusyjna. Proporcje głowy względem ciała nie do końca się zgadzają, co skłania część badaczy do tezy, że twarz domalowano osobno.

Spojrzenie. Bezpośrednie, spokojne, bez kokieterii. Identyczne jak w wersji nagiej.

Ręce za głową. Poza otwarta, świadcząca o pewności siebie, a nie o zawstydzeniu.

Zieleń sofy. Ciemny aksamit kontrastuje z jasnym strojem. Na reprodukcjach zwykle ginie.

Porównaj oba obrazy. Wiszą obok siebie. Zwróć uwagę nie na strój, tylko na sposób kładzenia farby — tam jest cała różnica.

Kim była modelka

Nie wiadomo, a hipotezy są dwie.

Cayetana, księżna Alby — bliska znajoma Goi. W 1945 roku jej potomkowie zgodzili się na ekshumację, żeby porównać proporcje szkieletu. Szczątki były zbyt zniszczone, by cokolwiek rozstrzygnąć.

Pepita Tudó — kochanka, a później żona Godoya. Ta wersja jest o tyle logiczna, że obrazy wisiały w jego prywatnym gabinecie.

Trzecia możliwość: postać złożona z kilku modelek, z twarzą domalowaną osobno.

O Franciscu Goi

Urodził się w 1746 roku w Fuendetodos w Aragonii. Zaczynał od projektów tkanin dla królewskiej manufaktury, a w 1799 roku został pierwszym malarzem dworu.

W 1793 roku ciężka choroba pozbawiła go słuchu. To cezura: od tego momentu obok oficjalnych portretów powstają cykle graficzne i coraz mroczniejsze obrazy.

Wyjechał do Francji w 1824 roku i zmarł w Bordeaux cztery lata później, mając osiemdziesiąt dwa lata.

Dziedzictwo i wpływ

Para „Maj” wywarła bezpośredni wpływ na „Olimpię” Maneta z 1863 roku — ta sama poza, to samo spojrzenie, ten sam skandal sześćdziesiąt lat później.

Pomysł dwóch obrazów komentujących się nawzajem był konceptualnie nowatorski i zapowiada późniejsze eksperymenty z seriami i wariantami.

Warto sprostować rozpowszechnioną informację o banknocie. W 1946 roku Hiszpania wydała banknot stupesetowy z reprodukcją — ale była to Maja naga, nie ubrana. Podobnie ze znaczkami pocztowymi z 1930 roku, które poczta Stanów Zjednoczonych odmówiła doręczać, uznając je za nieprzyzwoite.

Ubrana maja pozostaje w cieniu swojej siostry — mimo że malarsko jest od niej lepsza.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz wisi w Museo del Prado w Madrycie, obok Mai nagiej.

• Prado jest otwarte również w poniedziałki: pon.–sob. 10–20, niedziele i święta 10–19. Godziny bywają zmieniane.
• Wstęp bezpłatny przez ostatnie dwie godziny, bez możliwości rezerwacji — kolejka ustawia się wcześniej.
• Wejście od Paseo del Prado, bramą Goi. To najszybsza droga do sal z jego obrazami.
• Nie porównuj tych obrazów strojem. Porównaj je pędzlem — i zobacz, jak bardzo różny jest sposób malowania.
• W tym samym muzeum zobaczysz „Rozstrzelanie powstańców madryckich”, „Rodzinę Karola IV” i Czarne obrazy.

Najczęściej zadawane pytania

Co znaczy słowo „maja”?

To określenie madryckiej mieszczanki z niższych warstw, wyróżniającej się strojem i manierą. Strój na obrazie to właśnie kostium maji, noszony przez arystokrację jako modny przebranie.

Który obraz powstał pierwszy?

Naga. Datuje się ją na lata 1797–1800, a wersję ubraną na okres kilka lat późniejszy, między 1800 a 1807. Widać to w sposobie malowania: akt jest gładszy, ubrana maja malowana znacznie szybciej.

Czy ubrana maja naprawdę zasłaniała akt?

Tak. Według inwentarza kolekcji Godoya oba płótna były zamontowane w mechanizmie pozwalającym odsłonić akt ukryty za wersją ubraną.

Kim była modelka?

Nie wiadomo. Wymienia się księżną Alby i Pepitę Tudó, kochankę Godoya. Część badaczy uważa, że twarz domalowano osobno, a ciało należy do innej osoby.

Czy to ubrana maja była na banknocie?

Nie — na stupesetowym banknocie z 1946 roku była Maja naga. Ta sama wersja trafiła też na znaczki pocztowe z 1930 roku, których poczta amerykańska odmówiła doręczać.

Dlaczego obrazy tak długo nie były pokazywane?

Po konfiskacie majątku Godoya w 1808 roku trafiły do magazynów Akademii San Fernando i pozostały tam przez dziesięciolecia. Publicznie wystawiono je dopiero po przekazaniu do Prado w 1901 roku.

Jeśli ten obraz Cię zainteresował, koniecznie zobacz „Nagą maję” — jego bliźniaczkę, z którą tworzy nierozłączną parę, oraz „Olimpię” Maneta, która sześćdziesiąt lat później powtórzyła całą historię.

Zdjęcie: Maja ubrana (La maja vestida) – Francisco Goya (ok. 1800–1807). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.