Katedra Notre-Dame

Ta katedra dwukrotnie została uratowana przez to samo: przez uwagę. W latach dwudziestych XIX wieku była w takim stanie, że rozważano rozbiórkę — uratowała ją powieść Victora Hugo. W kwietniu 2019 roku ogień strawił iglicę i dach, a uratowało ją to, że cały świat patrzył. Dziewiętnastowieczne chimery, które wszyscy uważają za średniowieczne, to pamiątka po pierwszym z tych ocaleń.

Najważniejsze fakty

• Inicjator budowy: biskup Maurice de Sully
• Lata budowy: 1163–1345
• Styl: gotyk francuski
• Materiał: wapień lutecki, drewno dębowe, ołów, witraże
• Wymiary: długość 128 m, szerokość 48 m, wysokość sklepienia 33 m
• Wieże: 69 m; iglica (odtworzona) 96 m
• Lokalizacja: Île de la Cité, Paryż

Co czyni Notre-Dame tak wyjątkową?

W średniowieczu katedra była najwyższą budowlą, jaką człowiek potrafił wznieść — i to było jej przesłaniem.

Notre-Dame wyróżnia się połączeniem masywności z lekkością. To tutaj po raz pierwszy zastosowano łuki przyporowe na taką skalę. Przenoszą one napór sklepień na zewnętrzne filary, dzięki czemu ściany mogły być cienkie, a okna ogromne. Bez tego rozwiązania gotyk nie istniałby w formie, którą znamy.

Warto dodać, że katedra była budowana blisko dwieście lat i widać to. Najstarsza część, chór, jest jeszcze ciężka i romańska w proporcjach. Fasada zachodnia to już dojrzały gotyk. Ramiona transeptu z wielkimi rozetami należą do gotyku promienistego. Idąc przez ten budynek, przechodzi się przez trzy pokolenia architektury.

Kontekst historyczny

Budowę rozpoczęto około 1163 roku, za biskupa Maurice’a de Sully. Paryż był wtedy miastem w rozkwicie — powstawał uniwersytet, rosło znaczenie dworu Kapetyngów.

Prace ciągnęły się przez pokolenia. Nikt, kto wmurowywał pierwsze kamienie, nie dożył ukończenia dzieła. Chór ukończono w 1177, nawę w latach dwudziestych XIII wieku, fasadę zachodnią około 1250, a ostatnie kaplice dopiero w połowie XIV stulecia.

Katedra była świadkiem wydarzeń, które warto wymienić dokładnie:

• 1431 — koronacja Henryka VI Angielskiego na króla Francji, w szczytowym momencie wojny stuletniej.
• 1793 — podczas rewolucji katedrę przemianowano na Świątynię Rozumu. Ścięto dwadzieścia osiem posągów z Galerii Królów, biorąc je za wizerunki królów Francji. W rzeczywistości przedstawiały królów Judy.
• 1804 — koronacja Napoleona. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie ukoronował się sam wbrew papieżowi. Pius VII prowadził ceremonię i namaścił go; Napoleon nałożył koronę własnoręcznie, ale zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Obraz Davida utrwalił scenę, w której koronuje Józefinę.
• 1944 — msza dziękczynna po wyzwoleniu Paryża.

Warto dodać zakończenie wątku z 1793 roku. Ścięte głowy posągów uznano za zaginione na zawsze. Odnaleziono je w 1977 roku, przypadkiem, podczas prac budowlanych pod dziedzińcem banku przy rue de la Chaussée-d’Antin. Ktoś je tam zakopał dwieście lat wcześniej. Dwadzieścia jeden głów jest dziś w Musée de Cluny.

Na co zwrócić uwagę

Trzy portale fasady. Środkowy przedstawia Sąd Ostateczny, lewy Matkę Boską, prawy świętą Annę. Rzeźby były czytelną opowieścią dla ludzi, którzy nie umieli czytać. Przy portalu Sądu Ostatecznego warto poszukać sceny ważenia dusz i diabła próbującego przechylić szalę.

Galeria Królów. Rząd dwudziestu ośmiu posągów nad portalami. Obecne to dziewiętnastowieczne kopie — oryginalne głowy, ścięte w 1793, są w Cluny.

Rozety. Zachodnia ma 9,6 metra średnicy i jest najstarsza. Znacznie bardziej imponujące są jednak rozety transeptu: północna, o średnicy około trzynastu metrów, zachowała większość oryginalnych witraży z XIII wieku. To rzadkość — mało gdzie przetrwało średniowieczne szkło w takiej ilości. Przetrwała też pożar 2019 roku.

Kierunek światła. Rozeta północna jest w cieniu i świeci chłodnym błękitem; południowa łapie słońce po południu i płonie czerwienią. Jeśli chcesz zobaczyć witraże w pełni, przyjdź po południu i stań w transepcie.

Chimery. Te słynne stwory na balustradzie wież nie są średniowieczne. Zaprojektował je Viollet-le-Duc w latach pięćdziesiątych XIX wieku. Najbardziej znana, tak zwany Stryga, wsparta na łokciach i patrząca na miasto, powstała około 1850 roku.

Rzygacze. To co innego niż chimery — są funkcjonalne, odprowadzają wodę z dachów. Część jest oryginalna.

Kto to zbudował

Notre-Dame nie ma jednego twórcy. Budowały ją pokolenia.

Znamy kilka nazwisk. Maurice de Sully zainicjował przedsięwzięcie. Jean de Chelles i Pierre de Montreuil prowadzili prace w XIII wieku i to oni odpowiadają za transept z wielkimi rozetami. Na fasadzie południowego ramienia transeptu zachowała się inskrypcja z nazwiskiem Jeana de Chelles i datą 1258 — jeden z nielicznych średniowiecznych podpisów architekta.

Reszta to dziesiątki bezimiennych kamieniarzy, cieśli, szklarzy i kowali. Wiedzę przekazywano z mistrza na ucznia. Zbudowali coś, co stoi osiemset lat.

Dwa ocalenia

Pierwsze: powieść.

W latach dwudziestych XIX wieku katedra była w opłakanym stanie. Rewolucja ogołociła ją z rzeźb, dach przeciekał, rozważano rozbiórkę.

W 1831 roku Victor Hugo wydał „Katedrę Marii Panny w Paryżu”. Powieść była w istocie manifestem na rzecz ratowania średniowiecznej architektury — Hugo poświęcił cały rozdział opisowi budowli i lamentowi nad jej zaniedbaniem. Książka stała się bestsellerem, a opinia publiczna wymusiła działanie.

Restaurację powierzono Eugène’owi Viollet-le-Duc, który prowadził ją w latach 1844–1864. Odtworzył rzeźby, zaprojektował chimery i postawił nową iglicę — poprzednia została rozebrana w 1786 roku, bo groziła zawaleniem.

Viollet-le-Duc umieścił na iglicy szesnaście miedzianych posągów apostołów i ewangelistów. Twarz świętego Tomasza, patrona architektów, jest jego autoportretem. Figura odwraca się i patrzy na katedrę, podczas gdy pozostałe spoglądają na miasto.

Drugie: pożar.

15 kwietnia 2019 roku ogień wybuchł pod dachem. Spłonęła cała drewniana więźba — konstrukcja z XIII wieku, zbudowana z ponad tysiąca dębów, nazywana „lasem”. Iglica Viollet-le-Duca runęła. Sklepienie przebiło się w trzech miejscach.

Uratowano witraże, wielkie organy, koronę cierniową i większość skarbca. Strażacy zdecydowali się bronić wież — gdyby zajęły się dzwony, ich upadek prawdopodobnie zniszczyłby cały budynek.

Szczęśliwy zbieg okoliczności: szesnaście miedzianych posągów z iglicy zdjęto z niej cztery dni wcześniej, na czas planowanej konserwacji. Ocalały wszystkie.

Odbudowa trwała pięć lat, kosztowała blisko miliard euro ze zbiórki i objęła między innymi odtworzenie więźby z dębów pozyskanych z całej Francji, tradycyjnymi metodami ciesielskimi. Katedra została ponownie otwarta 7 grudnia 2024 roku.

Przy okazji czyszczenia wnętrze okazało się znacznie jaśniejsze, niż pamiętało je kilka pokoleń. Warstwy sadzy ze świec i zanieczyszczeń usunięto po raz pierwszy od stuleci.

Gdzie i jak zwiedzać

Katedra stoi na wyspie Île de la Cité w czwartej dzielnicy Paryża. Najbliższa stacja metra to Cité.

• Wstęp do katedry jest bezpłatny, ale od ponownego otwarcia obowiązuje bezpłatna rezerwacja czasowa online. Bez niej trzeba stać w kolejce, która bywa długa.
• Przyjdź zaraz po otwarciu albo późnym popołudniem.
• Wejście na wieże jest osobne i płatne, prowadzi przez wąskie spiralne schody — blisko czterysta stopni, bez windy. Bilety rozchodzą się z wyprzedzeniem.
• Po południu stań w transepcie i popatrz na rozetę południową. To najlepsze światło w tym budynku.
• Godziny, zasady rezerwacji i dostępność wież sprawdź przed wyjazdem na oficjalnej stronie katedry — zmieniały się kilkakrotnie po otwarciu.

W pobliżu, na tej samej wyspie: Sainte-Chapelle z piętnastoma witrażami sięgającymi od podłogi po sklepienie, Conciergerie i krypta archeologiczna pod placem przed katedrą. Głowy z Galerii Królów obejrzysz w Musée de Cluny, dwadzieścia minut spacerem.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zbudowano Notre-Dame?

Budowę rozpoczęto około 1163 roku, a główne prace zakończono około 1345. Trwała więc blisko dwieście lat i prowadziło ją kilka pokoleń budowniczych.

Czy katedra jest otwarta po pożarze?

Tak. Ponowne otwarcie nastąpiło 7 grudnia 2024 roku, po pięciu latach odbudowy. Wstęp do wnętrza jest bezpłatny, ale wymaga rezerwacji terminu.

Czy chimery są średniowieczne?

Nie. Zaprojektował je Eugène Viollet-le-Duc w połowie XIX wieku, podczas restauracji. Średniowieczne są natomiast rzygacze — rzeźbione rynny odprowadzające wodę.

Co spłonęło w pożarze 2019 roku?

Drewniana więźba dachowa z XIII wieku, zbudowana z ponad tysiąca dębów, oraz iglica z XIX wieku. Sklepienie przebiło się w trzech miejscach. Ocalały wieże, witraże, organy i skarbiec.

Czy Napoleon ukoronował się sam?

Nie całkiem. Ceremonię z 1804 roku prowadził papież Pius VII, który go namaścił. Napoleon nałożył sobie koronę własnoręcznie, ale było to ustalone wcześniej, a nie akt buntu wobec papieża.

Ile trwa zwiedzanie?

Samo wnętrze to trzydzieści do sześćdziesięciu minut. Wejście na wieże dokłada godzinę. Z kryptą archeologiczną warto zaplanować dwie godziny.

Jeśli Notre-Dame rozbudziła w Tobie ciekawość gotyku, zobacz także Sainte-Chapelle kilka minut dalej — kaplicę zbudowaną w zaledwie siedem lat, w której ściany praktycznie nie istnieją, bo zastąpiło je szkło.

Zdjęcie: Katedra Notre-Dame w Paryżu (1163–1345). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.