Myśliciel

Ta rzeźba nie miała być filozofem. Rodin nazwał ją najpierw „Poetą” i umieścił nad wrotami piekła jako portret Dantego, patrzącego w dół na potępionych. Miała siedemdziesiąt centymetrów i była jedną z dwustu figur na jednych drzwiach. Dopiero po dwudziestu latach ktoś wpadł na pomysł, żeby ją powiększyć i postawić osobno.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Auguste Rodin (1840–1917)
• Rok: pierwowzór ok. 1880–1881; wersja monumentalna 1903–1904
• Technika: odlew z brązu
• Wymiary: ok. 180 × 98 × 145 cm (wersja monumentalna); pierwowzór 71,5 cm
• Nurt: romantyzm / prekursor modernizmu
• Obecna lokalizacja: Musée Rodin, Paryż

Co czyni tę rzeźbę tak wyjątkową?

Większość pomników gloryfikuje triumf — wodza na koniu, świętego z nimbem, herosa w geście zwycięstwa. Myśliciel robi coś przeciwnego: pokazuje chwilę wewnętrznego skupienia. Mężczyzna siedzi nagi, skulony, bez żadnego atrybutu władzy ani statusu.

Najciekawszy jest jednak paradoks fizyczności. Postać jest zbudowana jak zapaśnik — napięte mięśnie, potężne ramiona, masywne uda. A całe to ciało służy jednej czynności: myśleniu. Rodin nie rozdziela intelektu od ciała, tylko pokazuje myślenie jako wysiłek fizyczny.

Warto to zestawić z tradycją. W sztuce zachodniej postać zamyślona zwykle podpiera brodę palcami, w geście melancholii. Tu nie ma elegancji. Jest ciężar.

Skąd się wziął

W 1880 roku francuskie Ministerstwo Sztuk Pięknych zamówiło u Rodina drzwi do planowanego muzeum sztuki dekoracyjnej. Tematem miała być „Boska komedia” Dantego.

Rodin pracował nad Wrotami piekła przez trzydzieści siedem lat, do końca życia. Nigdy ich nie ukończył, a muzeum, dla którego były przeznaczone, nigdy nie powstało. Kompozycja liczy około dwustu figur; wiele z nich Rodin z czasem wyjął i zamienił w samodzielne rzeźby. Tak powstał między innymi „Pocałunek”.

Postać, którą dziś znamy jako Myśliciela, siedziała nad drzwiami, na tympanonie, patrząc w dół na scenę potępienia. Rodin nazywał ją Le Poète — Poeta. Miała być Dantem kontemplującym własne dzieło.

Nazwa „Myśliciel” pojawiła się później i pochodzi od odlewników z pracowni, nie od artysty.

W 1903 roku rzeźbiarz Henri Lebossé wykonał powiększenie w skali. Rok później wersja monumentalna trafiła na Salon. Wtedy rzeźba przestała być fragmentem czegoś i stała się sobą.

Kontekst historyczny

To był czas głębokich przemian. Francja przeżywała Belle Époque, a w sztuce trwał spór między akademizmem a nowymi prądami. Impresjonizm zrewolucjonizował malarstwo, ale rzeźba wciąż tkwiła w klasycznych konwencjach — gładkich powierzchniach, idealnych proporcjach, mitologicznych tematach.

Rodin to przełamał. Jego postać nie wygląda jak antyczny bóg. Wygląda jak człowiek, i to człowiek zmęczony.

Ustawienie wersji monumentalnej też miało wymiar polityczny. W 1906 roku odlew kupiono ze składki publicznej — nie od państwa — i ustawiono przed Panteonem w Paryżu. Był to gest lewicowy i republikański: pomnik myśli, a nie władzy, przed świątynią narodową. W 1922 roku przeniesiono go do ogrodu Hôtel Biron, dzisiejszego Musée Rodin.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Skręcenie ciała. Prawy łokieć opiera się na lewym udzie. To pozycja fizycznie niewygodna i anatomicznie nienaturalna — Rodin wybrał ją celowo, bo tworzy napięcie. Całe ciało zwija się ku środkowi.

Dłoń przy brodzie. Nie palce, tylko grzbiet dłoni dotyka ust. Spróbuj sam przyjąć tę pozycję — jest niewygodna i trudno w niej wytrwać. Dokładnie o to chodziło.

Stopy. Palce są kurczowo zaciśnięte, wbite w podłoże. Ten detal łatwo przeoczyć, a mówi tyle samo co twarz.

Powierzchnia brązu. Rodin zostawiał ślady palców i narzędzi w glinie, a odlew je wiernie odtwarza. Przy świetle bocznym widać, że to nie jest wypolerowana forma, tylko coś, co wciąż się kształtuje.

Twarz. Częściowo schowana i widoczna dopiero z bliska lub z boku. Rodin nie chciał, żeby wyraz twarzy niósł całe znaczenie — miała je nieść postawa.

Obejdź rzeźbę. W Paryżu stoi w ogrodzie, więc można to zrobić swobodnie. Z tyłu widać napięcie mięśni pleców, którego z przodu w ogóle nie widać.

O Auguście Rodinie

Rodin trzykrotnie oblał egzamin wstępny do École des Beaux-Arts. Przez lata pracował jako rzemieślnik, dekorator ceramiki i asystent innych rzeźbiarzy. Do trzydziestego piątego roku życia był właściwie nikim.

Przełom przyniósł „Wiek brązu”, pokazany w 1877 roku — rzeźba tak realistyczna, że oskarżono go o odlanie jej wprost z żywego modela. Rodin musiał się bronić i sprowadzać świadków. Skandal okazał się jego trampoliną.

Zmarł w 1917 roku w Meudon pod Paryżem. Nad jego grobem stoi odlew Myśliciela — taka była jego wola.

Odlew z Cleveland

To najbardziej niezwykła historia związana z tą rzeźbą.

24 marca 1970 roku ktoś podłożył ładunek wybuchowy pod odlewem stojącym przed Cleveland Museum of Art. Eksplozja zniszczyła dolną część rzeźby — stopy i podstawę. Sprawców nigdy nie ujęto; podejrzenie padło na radykalną grupę Weather Underground.

Muzeum postanowiło nie naprawiać rzeźby. Po konsultacji z Musée Rodin uznano, że odtworzenie brakujących partii byłoby fałszerstwem. Odlew stoi dziś przy wejściu do muzeum w stanie, w jakim zostawiła go bomba — z rozerwanymi nogami.

Jest w tym coś, czego Rodin nie zaplanował: rzeźba o myśleniu, okaleczona przez akt jego braku, i pokazywana właśnie dlatego.

Dziedzictwo i wpływ

Myśliciel jest dziś jednym z najczęściej reprodukowanych obrazów w kulturze — w reklamach, logotypach, karykaturach politycznych i memach. Stał się skrótem myślowym dla samego pojęcia refleksji.

Wpływ na sztukę jest równie wyraźny. Rodin otworzył drogę ekspresjonizmowi w rzeźbie; nawiązywali do niego Ernst Barlach i Wilhelm Lehmbruck. Współczesna rzeźba figuratywna, od Antony’ego Gormleya po Rona Muecka, wciąż rozmawia z językiem, który on wprowadził.

Na świecie istnieje około dwudziestu ośmiu autoryzowanych odlewów monumentalnych, rozsianych od Paryża po Tokio. Mniejszych wersji jest znacznie więcej. Warto wiedzieć, że francuskie prawo dopuszcza wykonywanie odlewów po śmierci artysty z oryginalnych form — do dwunastu egzemplarzy uznawanych za oryginały. Dlatego część odlewów powstała długo po 1917 roku i wciąż są traktowane jako dzieła Rodina.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Wersja monumentalna stoi w ogrodzie Musée Rodin przy 77 rue de Varenne w siódmej dzielnicy Paryża. Muzeum mieści się w osiemnastowiecznym pałacu Hôtel Biron, w którym Rodin miał pracownię.

• Bilet do samego ogrodu jest znacznie tańszy niż do muzeum — a Myśliciel, „Wrota piekła” i „Mieszczanie z Calais” stoją właśnie w ogrodzie. Jeśli zależy ci wyłącznie na tych trzech, wystarczy tańsza wejściówka.
• Godziny otwarcia i ceny sprawdź przed wyjazdem na stronie muzeum. Poniedziałki są zwykle wolne.
• Przyjdź rano. W ogrodzie jest wtedy pusto i można rzeźbę obejść bez tłumu.
• Zobacz koniecznie Wrota piekła, stojące kilkadziesiąt metrów dalej. Zobaczysz na nich Myśliciela w oryginalnym miejscu i skali — nad drzwiami, patrzącego w dół.
• Kilka minut spacerem znajduje się Hôtel des Invalides z grobem Napoleona.

Poza Paryżem odlewy stoją między innymi przed Rodin Museum w Filadelfii, w National Museum of Western Art w Tokio, w Kunsthaus w Zurychu oraz — w postaci uszkodzonej — przed Cleveland Museum of Art.

Najczęściej zadawane pytania

Kogo przedstawia Myśliciel?

Pierwotnie Dantego Alighieri, kontemplującego świat „Boskiej komedii”. Rodin nazywał tę figurę Poetą. Nazwa „Myśliciel” pochodzi od odlewników z jego pracowni, a z czasem rzeźba oderwała się od literackiego kontekstu i stała uniwersalnym symbolem refleksji.

Ile odlewów istnieje?

Około dwudziestu ośmiu w wersji monumentalnej, plus znacznie więcej mniejszych. Francuskie prawo dopuszcza pośmiertne odlewy z oryginalnych form — do dwunastu egzemplarzy uznawanych za oryginały — więc część z nich powstała po śmierci Rodina.

Dlaczego Myśliciel jest nagi?

Nagość w tradycji rzeźbiarskiej oznacza prawdę i wyjście poza konwenanse. Rodin podkreślał, że myślenie jest czynnością fundamentalnie ludzką, niezależną od stroju, statusu i epoki.

Czy Myśliciel był kiedyś uszkodzony?

Tak. W marcu 1970 roku bomba zniszczyła dolną część odlewu przed Cleveland Museum of Art. Muzeum świadomie zrezygnowało z naprawy — rzeźba stoi tam do dziś w stanie po wybuchu.

Gdzie stoi najważniejszy egzemplarz?

Za najbardziej znaczący uchodzi ten w ogrodzie Musée Rodin w Paryżu. Odlew z 1906 roku, kupiony ze składki publicznej, stał początkowo przed Panteonem; do ogrodu przeniesiono go w 1922 roku.

Czy Rodin jest romantykiem czy modernistą?

Formalnie zalicza się go do romantyzmu, ale powszechnie uznaje się go za prekursora modernizmu w rzeźbie. Łączy romantyczną ekspresję z nieakademickim podejściem do formy i niedokończonej powierzchni.

Jeśli Myśliciel wzbudził w Tobie ciekawość, poznaj „Dawida” Michała Anioła — drugą wielką rzeźbę pokazującą moment przed działaniem, wykutą czterysta lat wcześniej w zupełnie innym materiale i z zupełnie innym zamiarem.

Zdjęcie: Myśliciel – Auguste Rodin (1903–1904, wersja monumentalna). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.