Pocałunek

Ten obraz kupiło państwo austriackie, zanim wyschła na nim farba. Podczas wystawy Kunstschau w 1908 roku Ministerstwo Oświaty nabyło go za 25 000 koron — kwotę bezprecedensową jak na żyjącego artystę. Klimt, który cztery lata wcześniej zwrócił zaliczkę za obrazy uniwersyteckie, żeby nie musieć ich oddawać, nagle stał się malarzem państwowym.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Gustav Klimt (1862–1918)
• Rok: 1907–1908
• Technika: Olej na płótnie z dodatkiem złotej, srebrnej i platynowej folii
• Wymiary: 180 × 180 cm (kwadrat)
• Nurt: Secesja
• Obecna lokalizacja: Belweder, Wiedeń

Co czyni dzieło „Pocałunek” tak wyjątkowym?

Większość obrazów o miłości pokazuje dwoje ludzi. Klimt zlał ich w jedno. Para nie jest po prostu blisko siebie — tworzy wspólną bryłę otoczoną złotym płaszczem, z której wystają tylko twarze, dłonie i stopy.

Do tego dochodzi materiał. Klimt nie malował złota — nakładał je. Płatki złota, srebra i platyny sprawiają, że obraz zmienia się w zależności od kąta, pod którym stoisz. Żadna reprodukcja tego nie odda, bo reprodukcja ma jedną, stałą jasność. To jeden z tych obrazów, o których naprawdę można powiedzieć, że trzeba je zobaczyć na żywo.

Warto też zauważyć format. Kwadrat 180 na 180 centymetrów to wybór świadomy — kwadrat nie ma kierunku, nie prowadzi oka ani w górę, ani w bok. Secesjoniści wiedeńscy używali go często właśnie dlatego, że jest neutralny i zamknięty w sobie.

Kontekst historyczny

Rok 1908 to szczyt wiedeńskiej moderny. Miasto, w którym działali Freud, Mahler i Wittgenstein, kipiało od intelektualnych przewrotów. Klimt był w centrum tej burzy jako współzałożyciel Wiedeńskiej Secesji — grupy, która w 1897 roku zerwała z akademickim skostnieniem.

„Pocałunek” powstał w tak zwanym złotym okresie jego twórczości. Bezpośrednim źródłem były mozaiki bizantyjskie, które Klimt oglądał podczas dwóch podróży do Rawenny w 1903 roku. W San Vitale zobaczył złote tła, w których postacie nie rzucają cienia i nie stoją w przestrzeni — po prostu są. Przeniósł to do świeckiego obrazu o miłości.

Złoto miało też inne, prywatne źródło. Ojciec Klimta był złotnikiem i grawerem, a syn od dziecka widział, jak pracuje się ze szlachetnym metalem.

Na wystawie Kunstschau obraz pokazano pod tytułem Liebespaar, czyli „Para zakochanych”. Był wtedy jeszcze nieukończony. Tytuł „Pocałunek” przyjął się później.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stojąc przed „Pocałunkiem”, zacznij od tego, czego nie widać. Twarz mężczyzny jest odwrócona — widzimy tylko kark i linię szczęki. Twarz kobiety ma zamknięte oczy. Klimt nie chciał, żebyś patrzył na konkretnych ludzi.

Teraz przyjrzyj się szatom. Jego okrycie zdobią czarne i białe prostokąty, jej suknia — okrągłe, kwiatowe motywy. Ten kontrast czytano jako opozycję męskiego i żeńskiego, ale warto zauważyć coś prostszego: oba wzory należą do jednej, wspólnej złotej bryły. Rozróżnienie istnieje tylko wewnątrz niej.

Teraz spójrz na dłonie i stopy. To najbardziej niepokojące miejsca tego obrazu. Palce kobiety są kurczowo zgięte, jedna dłoń zaciska się na jego ręce. Jej stopy podwijają się na krawędzi. Jeśli spodziewasz się czystej błogości, te szczegóły do niej nie pasują — mówią raczej o napięciu.

Zwróć uwagę na krawędź, na której klęczy para. Kwiecista łąka urywa się nagle, a poniżej nie ma nic. Nie jest jasne, czy to urwisko, czy po prostu koniec przedstawionego świata. Tak czy inaczej dalej nie ma dokąd iść.

I na koniec: ta para nie stoi nigdzie. Nie ma horyzontu, tła, pory dnia. Złoto nie jest przestrzenią — jest jej brakiem.

O Gustavie Klimcie

Gustav Klimt urodził się w 1862 roku w Baumgarten pod Wiedniem, jako syn złotnika i grawera. Zaczynał jako sprawny dekorator wnętrz — malował fryzy dla teatrów i muzeów, między innymi na klatce schodowej Kunsthistorisches Museum. Nikt nie spodziewał się po nim rewolucji.

A jednak w 1897 roku stanął na czele buntu, tworząc Wiedeńską Secesję. Nad wejściem do jej siedziby — Pawilonu Secesji — umieszczono hasło: „Każdej epoce jej sztuka, sztuce jej wolność”.

Najostrzejszy konflikt jego kariery dotyczył trzech obrazów zamówionych na sufit auli Uniwersytetu Wiedeńskiego. Uznano je za pornograficzne i chorobliwe; osiemdziesięciu siedmiu profesorów podpisało protest. W 1905 roku Klimt zwrócił honorarium — pieniądze pożyczył od przemysłowca Augusta Lederera — i zabrał obrazy z powrotem. Powiedział wtedy, że ma dość cenzury i sam się o siebie zatroszczy.

Wszystkie trzy spłonęły w 1945 roku, gdy wycofujące się oddziały SS podpaliły zamek Immendorf, gdzie je przechowywano. Znamy je tylko z czarno-białych fotografii.

Klimt zmarł w styczniu 1918 roku na udar i zapalenie płuc, w trakcie pandemii grypy. Miał pięćdziesiąt pięć lat. W tym samym roku zmarli też Egon Schiele, Otto Wagner i Koloman Moser — cztery filary wiedeńskiej moderny w ciągu dwunastu miesięcy.

Dziedzictwo i wpływ

„Pocałunek” stał się jednym z najczęściej powielanych obrazów w historii — znajdziemy go na kubkach, plakatach, bieliźnie i okładkach płyt. Ta wszechobecność jest zarazem dowodem siły oddziaływania i pewnym przekleństwem: komercyjna reprodukcja sugeruje, że obraz jest „po prostu romantyczny”.

Klimt wywarł ogromny wpływ na Egona Schielego, młodszego kolegę i przyjaciela, który przejął po nim odwagę w przedstawianiu ciała, ale nadał jej zdecydowanie mroczniejszy charakter.

Warto dodać osobny wątek. Wiele obrazów Klimta z tego okresu należało do żydowskich rodzin wiedeńskich i zostało zagrabionych po Anschlussie w 1938 roku. Najgłośniejsza sprawa dotyczyła „Portretu Adele Bloch-Bauer I”, zwanego złotą Adele. Po siedmioletnim procesie Maria Altmann odzyskała obraz od Austrii w 2006 roku; wisi dziś w Neue Galerie w Nowym Jorku. „Pocałunek” tej historii nie dotyczy — państwo kupiło go legalnie w 1908 — ale bez tego kontekstu trudno zrozumieć, dlaczego Austria trzyma się tego obrazu tak mocno.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

„Pocałunek” eksponowany jest w Górnym Belwederze w Wiedniu — barokowym pałacu otoczonym geometrycznym ogrodem. Obraz wisi w osobno oświetlonej sali.

• Warto przyjść zaraz po otwarciu, zanim pojawią się grupy zorganizowane.
• Bilety kupuj online z wyprzedzeniem, szczególnie latem. Ceny i godziny sprawdź przed wyjazdem na stronie muzeum.
• Nie stój w jednym miejscu. Przesuń się w lewo i w prawo. Złoto, srebro i platyna odbijają światło pod różnymi kątami, więc obraz dosłownie zmienia się w trakcie patrzenia. To jedyny sposób, żeby zobaczyć to, czego reprodukcja nie pokazuje.
• W tej samej kolekcji znajdziesz „Judytę I” Klimta oraz prace Egona Schielego i Oskara Kokoschki.

Jeśli będziesz w Wiedniu, warto dodać Pawilon Secesji w centrum miasta. W podziemiu znajduje się Fryz Beethovenowski Klimta z 1902 roku — trzydziestoczterometrowa kompozycja na trzech ścianach, którą można obejść dookoła.

Najczęściej zadawane pytania

Kto jest przedstawiony na obrazie „Pocałunek”?

Nie wiadomo. Najczęściej wymienia się Klimta i jego wieloletnią towarzyszkę Emilie Flöge, projektantkę mody prowadzącą wiedeński salon. Artysta nigdy tego nie potwierdził, a anonimowość postaci wydaje się zamierzona — chciał stworzyć symbol, nie portret.

Dlaczego „Pocałunek” jest namalowany złotem?

Klimt inspirował się mozaikami bizantyjskimi, które oglądał w Rawennie w 1903 roku. Złote tła tych mozaik oznaczały wieczność i boskość. Przeniósł tę konwencję w kontekst świecki i erotyczny. Miało to też źródło osobiste — jego ojciec był złotnikiem.

Co oznaczają wzory na szatach?

Prostokąty na jego okryciu i koła na jej sukni odczytuje się zwykle jako przeciwstawienie pierwiastka męskiego i żeńskiego. Zwróć jednak uwagę, że oba wzory należą do jednej złotej bryły — rozróżnienie istnieje wewnątrz połączenia, nie poza nim.

Ile jest wart obraz „Pocałunek”?

Obraz należy do państwa austriackiego i nie jest na sprzedaż. Dla porównania: „Portret Adele Bloch-Bauer I” sprzedano w 2006 roku za 135 milionów dolarów, co było wówczas rekordem świata. „Pocałunek” uchodzi za dzieło znacznie cenniejsze, ale jakakolwiek wycena pozostaje spekulacją.

Czy „Pocałunek” wyjeżdża na wystawy?

Praktycznie nie. Obraz jest zbyt kruchy i zbyt ważny dla muzeum, by go wypożyczać. Żeby go zobaczyć, trzeba pojechać do Wiednia.

Jeśli „Pocałunek” wzbudził w Tobie ciekawość, poznaj inne dzieła tej epoki — „Krzyk” Muncha, powstały dekadę wcześniej w podobnym klimacie niepokoju, albo „Judytę odcinającą głowę Holofernesowi” Caravaggia, z którą Klimtowa Judyta prowadzi rozmowę przez trzysta lat.

Zdjęcie: Pocałunek – Gustav Klimt (1907–1908). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.