Dziewczyna z perłą

Przez ponad dwa stulecia nikt nie wiedział, jak się nazywa to płótno — figurowało w katalogach jako „dziewczyna w orientalnym stroju” albo po prostu „portret tronie”. Dopiero pod koniec XX wieku, gdy bliżej przyjrzano się błyszczącemu detalowi przy uchu modelki, obraz zyskał swoją dzisiejszą, ikoniczną nazwę: Dziewczyna z perłą. I choć od tamtej chwili minęły dekady, pytanie o tożsamość tajemniczej bohaterki wciąż nie ma jednoznacznej odpowiedzi.

Najważniejsze fakty

• Artysta: Johannes Vermeer
• Rok: ok. 1665
• Technika: olej na płótnie
• Wymiary: 44,5 × 39 cm
• Nurt: holenderskie malarstwo złotego wieku (Dutch Golden Age)
• Obecna lokalizacja: Mauritshuis, Haga, Holandia

Co czyni dzieło „Dziewczyna z perłą” tak wyjątkowym?

Większość wielkich portretów historii sztuki pokazuje nam kogoś. Vermeer pokazuje nam kogoś, kto właśnie się odwrócił. Ta subtelna różnica zmienia wszystko. Nie jesteśmy biernymi obserwatorami — stajemy się uczestnikami chwili. Modelka patrzy na nas znad ramienia, jakby za sekundę miała coś powiedzieć. Albo właśnie skończyła mówić i czeka na odpowiedź.

To dzieło nie jest tradycyjnym portretem w rozumieniu epoki. Historycy sztuki klasyfikują je jako tronie — holenderskie określenie na studium twarzy lub postaci, które nie przedstawia konkretnej osoby, lecz bada wyraz, typ, nastrój. Vermeer nie malował zatem biografii — malował emocję zamrożoną w ułamku sekundy. I to właśnie ten zabieg sprawia, że „Dziewczyna z perłą” jest jednocześnie anonimowa i do bólu bliska.

Kontekst historyczny

Rok 1665 to apogeum holenderskiego złotego wieku. Amsterdam jest jednym z najbogatszych miast świata, a holenderska burżuazja z rosnącą dumą wydaje pieniądze na sztukę. Obrazy kupuje się nie dla kościołów ani książąt — kupuje się je dla domów, gabinetów, jadalni. Malarstwo staje się towarem luksusowym dostępnym dla klasy średniej, a artyści muszą odpowiadać na ten popyt.

Vermeer tworzy w Delft — spokojnym, zamożnym mieście, z dala od wielkomiejskiego zgiełku. W tej samej dekadzie Rembrandt van Rijn przeżywa finansowy upadek w Amsterdamie, a Frans Hals maluje swoje ostatnie portrety w Haarlemie. Holandia jest wtedy prawdziwą fabryką obrazów — szacuje się, że w XVII wieku powstało tam nawet kilka milionów płócien. Na tym tle Vermeer wyróżnia się radykalną wolnością: maluje mało, maluje powoli, maluje perfekcyjnie.

Tło nie jest czarne. Była tam zielona kurtyna

To najważniejsza rzecz, jaką ustalono o tym obrazie w ostatnich latach, i niemal nikt o niej nie wie.

W 2018 roku Mauritshuis przeprowadziło dwutygodniowe badanie techniczne pod nazwą Dziewczyna w świetle reflektorów, kierowane przez Abbie Vandivere. Obraz stał przez cały czas w szklanym laboratorium ustawionym w sali wystawowej – zwiedzający mogli obserwować pracę konserwatorów.

Najważniejszy wynik dotyczy właśnie tła. Pod powierzchnią znajduje się zielona kurtyna z widocznymi fałdami. Vermeer nie namalował aksamitnej pustki – namalował tkaninę. Użyte pigmenty, indygo i żółcień roślinna, uległy degradacji w ciągu trzech i pół wieku i spłaszczyły całość do niemal czerni.

Badanie przyniosło też inne ustalenia:

• Modelka ma rzęsy. Niewidoczne gołym okiem, ale obecne w warstwie malarskiej
• Perła nie ma zaczepu. To kilka pociągnięć białej farby zawieszonych w powietrzu, niepołączonych z uchem ani z niczym innym
• Ustalono kolejność pracy – najpierw twarz, chusta i perła na końcu
• W farbie tkwią włoski z pędzla samego Vermeera

To jeden z kilku przypadków z ostatnich dwóch dekad, w których to, co uchodziło za zamierzony efekt artystyczny, okazało się skutkiem upływu czasu. Zobacz pozostałe.

Symbolika i na co zwrócić uwagę

Stojąc przed tym obrazem — nawet w reprodukcji — warto zacząć od tła. Wygląda dziś jak głęboka, aksamitna czerń, która izoluje postać i skupia całe światło na twarzy. Efekt jest teatralny, jak reflektor skierowany na aktorkę. Warto tylko pamiętać, że to efekt uboczny chemii, a nie zamysłu: pierwotnie była tam zielona tkanina, a kontrast był znacznie łagodniejszy.

Teraz twarz. Światło pada z lewej strony i rzeźbi policzek, nos, dolną wargę z fotograficzną precyzją. Vermeer stosuje technikę pointillistycznych akcentów świetlnych — jeśli przyjrzysz się dolnej wardze z bliska, zobaczysz dwa malutkie, jasne pociągnięcia pędzla, które dają iluzję wilgotności i oddechu. To szczegół wielkości ziarnka ryżu, który ożywia całą twarz.

A perła? Jest nieproporcjonalnie duża jak na realistyczny kolczyk. Wielu badaczy uważa, że Vermeer mógł namalować szklany imitator pereł — takie były wówczas modne i tańsze. Inne interpretacje sugerują, że powiększona skala to zabieg kompozycyjny: perła odbija światło i tworzy echo z okiem modelki, spinając całą dolną część kompozycji.

Zwróć też uwagę na usta — lekko rozchylone, jakby modelka właśnie wciągnęła powietrze przed słowem. To właśnie ta niedopowiedziana chwila buduje magnetyczne napięcie obrazu.

O Johannesie Vermeerze

Johannes Vermeer urodził się w Delft w 1632 roku i właściwie nigdy stamtąd nie wyjechał. Prowadził gospody po ojcu, handlował dziełami sztuki innych malarzy, spłacał długi teścia — i przy tym wszystkim tworzył jedne z najdoskonalszych obrazów XVII wieku. Zostawił po sobie zaledwie około 34–37 dzieł (liczba wciąż jest przedmiotem dyskusji), co czyni go jednym z najmniej płodnych wielkich mistrzów w historii.

Vermeer był prawdopodobnie pierwszym malarzem, który systematycznie używał camera obscura jako narzędzia kompozycyjnego — urządzenia projektującego obraz sceny na płótno lub szkło, pomagającego uchwycić perspektywę i światło. Zmarł w 1675 roku, zostawiając żonę i jedenaścioro dzieci w długach. Przez blisko dwa wieki był niemal zapomniany. Odkrył go na nowo w XIX wieku francuski krytyk Théophile Thoré-Bürger, który trafnie nazwał go „Sfinksem z Delft”.

Dziedzictwo i wpływ

„Dziewczyna z perłą” stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych wizerunków w historii kultury wizualnej. W 1999 roku Tracy Chevalier opublikowała powieść pod tym samym tytułem, snując fikcyjną historię o służącej Griet jako modelce Vermeera. Cztery lata później film w reżyserii Petera Webbera — z Scarlett Johansson i Colinem Firthem — obejrzały miliony widzów na całym świecie. Obraz pojawia się na plakatach, kubkach, torebkach i w niezliczonych parodiach internetowych.

Jednak ślad kulturowy wykracza poza popkulturę. „Dziewczyna z perłą” wpłynęła na sposób myślenia o portrecie jako gatunku — pokazała, że intymność i tajemnica są potężniejszymi narzędziami niż dostojeństwo i reprezentacja. Współcześni fotografowie portretowi nieustannie powracają do tego modelu: twarz odwrócona w pół gestu, oczy patrzące wprost w obiektyw.

Gdzie zobaczyć dzieło dziś

Obraz znajduje się w Mauritshuis w Hadze — eleganckim pałacu z XVII wieku przy Korte Vijverberg 8, dosłownie kilka kroków od holenderskiego parlamentu. Muzeum jest stosunkowo niewielkie, co oznacza, że można je zwiedzić w dwie–trzy godziny bez pośpiechu. „Dziewczyna z perłą” wisi zazwyczaj w centralnej sali na pierwszym piętrze i jest doskonale oświetlona naturalnym światłem przez przeszklony sufit.

Praktyczna rada: przyjedź w tygodniu, najlepiej przed godziną 11:00 lub po 16:00 — tłumy weekendowe potrafią być znaczne. W tym samym muzeum zobaczysz inne arcydzieło: „Widok Delft” tego samego Vermeera, a także Rembrandtowskie „Lekcję anatomii doktora Tulpa”. Haga leży 30 minut pociągiem od Amsterdamu i 15 minut od Rotterdamu — to idealna opcja na jednodniową wycieczkę.

Najczęściej zadawane pytania

Kim jest dziewczyna na obrazie Vermeera?

Tożsamość modelki pozostaje nieznana. Przez lata spekulowano, że mogła to być córka Vermeera, Maria, lub córka jego mecenasa Pietera van Ruijvena. Ponieważ obraz jest tronie, a nie portretem zamawiającego, Vermeer mógł też malować postać całkowicie fikcyjną.

Czy tło obrazu naprawdę jest czarne?

Nie. Badanie techniczne przeprowadzone w Mauritshuis w 2018 roku wykazało, że pod powierzchnią znajduje się zielona kurtyna z widocznymi fałdami. Użyte pigmenty uległy degradacji i z czasem spłaszczyły tło do niemal czerni. Czerń, którą widzimy, jest skutkiem starzenia się farby, a nie decyzją malarza.

Czy perła na obrazie jest prawdziwa?

Nie wiadomo. Część badaczy uważa, że ze względu na swój rozmiar i sposób odbicia światła kolczyk przedstawia szklany imitator perły, popularny w XVII-wiecznej Holandii. Badanie z 2018 roku dodało jeszcze jeden argument: perła nie ma żadnego zaczepu ani haczyka – to kilka pociągnięć białej farby zawieszonych w przestrzeni.

Dlaczego „Dziewczyna z perłą” jest nazywana „holenderską Mona Lisą”?

Podobnie jak dzieło Leonarda da Vinci, obraz Vermeera hipnotyzuje spojrzeniem modelki i budzi pytania bez odpowiedzi. Oba obrazy łączy też niepewna tożsamość przedstawionej osoby i niezwykła dbałość o subtelności wyrazu twarzy. Z tą różnicą, że w przypadku Mony Lizy tożsamość modelki została ustalona w 2005 roku.

Ile jest warta „Dziewczyna z perłą”?

Obraz jest własnością Mauritshuis i nie jest wystawiony na sprzedaż. Szacunki wartości rynkowej mówią o setkach milionów dolarów, choć takie liczby mają charakter czysto spekulatywny — dzieło jest uznawane za dobro narodowe Holandii.

Czy można zobaczyć „Dziewczynę z perłą” poza Hagą?

Obraz sporadycznie wyjeżdża na wystawy czasowe — w 2012–2013 roku był prezentowany m.in. w Japonii i USA w ramach wielkiej retrospektywy Vermeera. Na co dzień jednak zawsze wraca do Mauritshuis i tam jest najbezpieczniej go szukać.

Jeśli „Dziewczyna z perłą” rozbudziła w Tobie ciekawość holenderskiego malarstwa złotego wieku, koniecznie poznaj inne perły tej epoki — „Mleczarkę” tego samego Vermeera, intymne wnętrza Pietera de Hoocha czy dramatyczne martwe natury Willema Claesza Hedy. Każde z tych dzieł to kolejne okno otwarte na niezwykły świat XVII-wiecznej Holandii, w którym codzienność stała się sztuką.

Zdjęcie: Dziewczyna z perłą – Johannes Vermeer (1665). Licencja: Public Domain. Źródło: Wikimedia Commons.